حرکت در مسیر نفوذ فناوری در صنعت گیاهان دارویی

به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری، یکی از محورهای اصلی برنامه‌های این ستاد، جلوگیری از خام‌فروشی و افزایش ارزش افزوده محصولات گیاهان دارویی از طریق توسعه و تکمیل زنجیره ارزش است. در همین راستا، تمرکز ویژه‌ای بر سه گیاه راهبردی زعفران، گل محمدی و زیره قرار گرفته است.

بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد یکی از چالش‌های مهم صنعت گیاهان دارویی در کشور، نبود زنجیره توانمندی منسجم از مرحله تولید نهاده استاندارد تا فرآوری و برندسازی است. این در حالی است که برخی از محصولات گیاهی کشور از ظرفیت‌های اقتصادی بسیار بالایی برخوردارند. برای نمونه، زعفران سالانه بین ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیون دلار ارزآوری برای کشور دارد، اما در صورت تکمیل زنجیره ارزش و توسعه فرآوری‌های پیشرفته، این ظرفیت می‌تواند دست‌کم تا سه برابر افزایش یابد.

در حال حاضر زعفران ظرفیت تولید بیش از ۱۰۰ فرآورده دارویی، غذایی و آرایشی را دارد، اما بخش قابل توجهی از این محصول همچنان به صورت سنتی کشت، برداشت و صادر می‌شود. در مورد گل محمدی نیز شرایط مشابهی وجود دارد؛ به‌طوری که ارزش اسانس استاندارد این گیاه در بازار جهانی بیش از ۵ هزار دلار برای هر لیتر است، اما به دلیل نبود زیرساخت‌های کامل فرآوری و استانداردسازی، بسیاری از محصولات داخلی با قیمت‌هایی بسیار پایین‌تر عرضه می‌شوند.

در کنار این محصولات، توجه به گیاهان مرتعی نیز از دیگر برنامه‌های این ستاد بوده است. یکی از نمونه‌های مهم در این حوزه گیاه آنغوزه است که برداشت آن در کشور عمدتاً به شکل سنتی و مقطعی انجام می‌شود. در چنین شرایطی بخش قابل توجهی از محصول خام با قیمت پایین توسط کشورهای همسایه خریداری شده و در برخی کشورها از جمله هند به ده‌ها فرآورده با ارزش افزوده بالا تبدیل می‌شود. در سال‌های اخیر اقداماتی برای توسعه کشت زراعی و تولید نشای این گیاه آغاز شده است تا ضمن کاهش فشار بر منابع طبیعی و ذخایر ژنتیکی کشور، امکان مدیریت علمی تولید نیز فراهم شود.

آسیب‌شناسی و بازنگری سند ملی گیاهان دارویی

یکی از رویکردهای مهم در حوزه گیاهان دارویی، آسیب‌شناسی عملکرد دستگاه‌های اجرایی در حوزه گیاهان دارویی و بازنگری سند ملی این حوزه بوده است. در این راستا، با گذشت حدود ۱۲ سال از تصویب سند ملی گیاهان دارویی در سال ۱۳۹۲، بررسی میزان تحقق اهداف و بازنگری راهبردها به عنوان یکی از اولویت‌های سیاستی در دستور کار قرار گرفت. سال گذشته با دستور معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، جلسات منظم و کارشناسی با دستگاه‌های متولی از جمله وزارت بهداشت، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت علوم، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و وزارت صنعت، معدن و تجارت برگزار شد تا میزان پیشرفت برنامه‌ها و تحقق تعهدات مشخص شود.

بررسی‌ها نشان می‌دهد برخی اهداف کمّی در سند قبلی، از جمله دستیابی به سهم ۲۰ درصدی از بازار دارویی کشور، نیازمند بازنگری و تطبیق با زیرساخت‌های موجود است. نتایج این آسیب‌شناسی که با مشارکت صاحب‌نظران و نخبگان حوزه گیاهان دارویی انجام شده، مبنای تدوین اهداف، اقدامات و راهبردهای جدید در نسخه بازنگری‌شده سند ملی قرار خواهد گرفت تا نقاط ضعف گذشته برطرف و مسیر توسعه این صنعت هموارتر شود.

توسعه علمی طب ایرانی و حمایت از تولید داروهای گیاهی استاندارد

یکی دیگر از محورهای برنامه‌ای ستاد توسعه علوم و فناوری‌های گیاهان دارویی و طب سنتی، حرکت به سمت علمی‌سازی طب ایرانی و توسعه تولید داروهای گیاهی استاندارد است. در این رویکرد تلاش شده است تا ظرفیت‌های طب ایرانی با بهره‌گیری از پژوهش‌های علمی، استانداردسازی فرآورده‌ها و توسعه فناوری‌های داروسازی گیاهی تقویت شود.

در بسیاری از کشورهای جهان از جمله هند و چین، محصولات مبتنی بر طب سنتی با ارزش افزوده بالا به بازارهای جهانی عرضه می‌شوند. بر همین اساس، توسعه فرآورده‌های استاندارد و دارای مجوز، جایگزین رویکردهای صرفاً تجویزی سنتی شده و مسیر ورود این محصولات به بازارهای داخلی و خارجی را هموار می‌کند.

در همین چارچوب، موضوع پوشش بیمه‌ای داروهای گیاهی نیز از موضوعات مهم مورد توجه در این حوزه است. بر اساس برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده قرار بود در یک افق مشخص حدود ۳۰۰ قلم داروی گیاهی تحت پوشش بیمه قرار گیرند، اما این روند در سال‌های گذشته متوقف شده و تعداد داروهای تحت پوشش در حدود ۵۶ قلم باقی مانده است؛ حتی تولید برخی از همین داروها نیز متوقف شده است. از این رو تکمیل زنجیره حمایت از تولید تا تجویز پزشک و پوشش بیمه‌ای به عنوان یکی از ضرورت‌های توسعه این صنعت مطرح شده است.

در بخش پژوهش و توسعه نیز همکاری با دانشگاه‌ها در دستور کار قرار گرفته و تلاش شده است پیوند مؤثری میان دانشگاه، صنعت و ستاد شکل گیرد. در قالب این همکاری‌ها، از پایان‌نامه‌های دکتری تخصصی طب ایرانی حمایت می‌شود و از میان حدود ۱۰۰ پایان‌نامه، طرح‌های دارای اولویت انتخاب شده‌اند تا با مشارکت صنعت و تأیید سازمان غذا و دارو به محصولات نهایی و استاندارد تبدیل شوند.

نفوذ فناوری‌های نوین و توسعه زیرساخت‌های صادراتی

نفوذ فناوری در زنجیره تولید و فرآوری گیاهان دارویی یکی دیگر از محورهای مهم اقدامات ستاد در سال گذشته بوده است. در همین راستا با همکاری سایر ستادهای معاونت علمی، پروژه‌های پیشرانی برای توسعه فناوری‌های پیشرفته در این حوزه تعریف شده است.

یکی از این پروژه‌ها طراحی و ساخت ماشین‌آلات داروسازی گیاهی بر پایه هوش مصنوعی است که با همکاری ستاد توسعه فناوری‌های هوش مصنوعی در حال اجراست. هدف از این طرح، ارتقای بهره‌وری در فرآیندهای کشت، برداشت، خشک‌کردن و فرآوری گیاهان دارویی و افزایش توان رقابت محصولات ایرانی در بازارهای جهانی است.

در حال حاضر حدود ۲۰۰ شرکت دانش‌بنیان در حوزه گیاهان دارویی فعال هستند و برنامه‌ریزی شده است با حمایت‌های جدید، حداقل ۵۰ شرکت دیگر نیز به این مجموعه افزوده شوند. همچنین در حوزه طرح‌های اعتبار مالیاتی پژوهش و توسعه، تعداد طرح‌ها با رشد قابل توجهی نسبت به سال‌های گذشته به ۷۸ طرح رسیده است. علاوه بر این، از ۱۰۹ طرح دانشجویی در مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد نیز حمایت شده است.

در کنار توسعه فناوری، رفع موانع صادراتی شرکت‌های فعال در این حوزه نیز یکی از چالش‌های مهم صادرات فرآورده‌های گیاهان دارویی، نبود آزمایشگاه مرجع برای تعیین استانداردهای بین‌المللی است. در همین راستا ایجاد یک آزمایشگاه مرجع صادراتی با استفاده از ظرفیت طرح‌های اعتبار مالیاتی و با هماهنگی دستگاه‌های مرتبط در برنامه‌های آتی قرار گرفته است. راه‌اندازی این زیرساخت می‌تواند زمینه توسعه صادرات فرآورده‌های دارویی و گیاهی ایران را فراتر از بازارهای منطقه‌ای فراهم کرده و دسترسی به بازارهای جهانی را تسهیل کند.