پساجنگ و آغاز دوره جدید توسعه فناورانه در صنایع بزرگ انرژی ایران

به گزارش خبرنگار مهر، در ادامه تحولات اخیر و پیامدهای ناشی از جنگ تحمیلی سوم، توجه به بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده کشور به‌ویژه در بخش انرژی و صنایع راهبردی به یکی از اولویت‌های اصلی سیاست‌گذاری تبدیل شده است. کارشناسان بر این باورند که حجم خسارات واردشده به صنایع انرژی‌بر و اکوسیستم فناوری کشور، ضرورت بازتعریف مسیر توسعه و حرکت به سمت رویکردهای نوین مبتنی بر فناوری را دوچندان کرده است.

سید مهدی نوربخش دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان آب، انرژی و محیط زیست معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به پیامدهای جنگ تحمیلی سوم گفت: در جریان این بحران، بخش مهمی از زیرساخت‌های راهبردی کشور به‌ویژه در حوزه صنایع انرژی‌بر، در معرض حملات مستقیم قرار گرفت که نتیجه آن وارد شدن آسیب‌های جدی به توان تولید صنعتی و همچنین اکوسیستم فناوری کشور بود.

وی ادامه داد: در این روند، صنایعی همچون فولاد، پتروشیمی، پالایشگاه‌ها و نیروگاه‌ها به همراه تعدادی از شرکت‌های دانش‌بنیان و فناور، با خساراتی از جمله تخریب تجهیزات، برهم‌خوردن شبکه‌های انرژی و کاهش بخشی از ظرفیت‌های انسانی و تخصصی خود روبه‌رو شدند.

نوربخش در ادامه به برخی پیشنهادها و راهکارهای اجرایی مبتنی بر فناوری با هدف بازگرداندن ظرفیت تولید، افزایش پایداری زیرساخت‌ها و کاهش آسیب‌پذیری این بخش‌ها اشاره کرد و گفت: توسعه زیرساخت‌های تولید LNG، بازیافت هلیوم و حرکت تدریجی به سمت هیدروژن سبز با هدف تأمین نیاز داخلی و ارتقای تاب‌آوری ملی، از الزامات مهم در فرآیند بازسازی صنایع بزرگ انرژی به شمار می رود.

وی افزود: در فرآیند بازسازی صنایع بزرگ انرژی، ضروری است بخشی از ظرفیت کشور به سمت فناوری‌های نوین گاز طبیعی و مشتقات با ارزش افزوده بالا هدایت شود. احداث و بازسازی واحدهای بزرگ و کوچک تولید LNG، علاوه بر ایجاد امکان تأمین سوخت پایدار برای صنایع حیاتی و ناوگان حمل‌ونقل سنگین، می‌تواند به‌عنوان ذخیره راهبردی انرژی در دوره‌های اوج مصرف عمل کرده و تاب‌آوری شبکه گاز کشور را افزایش دهد.

بازیافت هلیوم؛ فرصت مغفول در صنایع پیشرفته

نوربخش ادامه داد: بازیافت و فرآوری هلیوم از میادین گازی منتخب ـ که در حال حاضر مقدار قابل توجهی از آن در کشور سوزانده یا بدون بهره‌برداری رها می‌شود ـ می‌تواند نیاز صنایع پیشرفته نظیر هوافضا، پزشکی و الکترونیک را تأمین کرده و زمینه‌ساز شکل‌گیری یک بازار صادراتی پایدار شود.

وی تأکید کرد: در کنار این موارد، پیشنهاد می‌شود در بازسازی صنایع گاز و پتروشیمی، ظرفیت‌های محدود اما راهبردی هیدروژن سبز نیز توسعه یابد تا امکان تأمین سوخت پاک برای برخی صنایع خاص و نیز مشارکت در بازارهای منطقه‌ای انرژی پاک فراهم شود.

به گفته دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان آب، انرژی و محیط زیست معاونت علمی این مجموعه اقدامات، با کاهش وابستگی به واردات، افزایش تنوع سبد انرژی کشور و ایجاد فرصت‌های صادراتی جدید، نقش مهمی در تقویت تاب‌آوری ملی و ارتقای جایگاه فناورانه کشور در زنجیره جهانی انرژی ایفا خواهد کرد.

وی خاطرنشان کرد: بدیهی است بازسازی اصولی و آینده‌نگرانه می‌تواند ضمن جبران خسارات، زمینه ارتقای رقابت‌پذیری و نوسازی ساختار صنعتی کشور را نیز فراهم سازد.

گذار به تولید سبز و انطباق با مکانیسم تنظیم مرزی کربن

نوربخش در ادامه یکی دیگر از راهکارها را «گذار به تولید سبز و انطباق با مکانیسم‌های تنظیم مرزی کربن (CBAM)» عنوان کرد و گفت: در شرایط بازسازی صنایع آسیب‌دیده، توجه به محیط‌زیست و سبز شدن فرآیندهای تولید، یک «انتخاب» نیست، بلکه ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای حفظ بازارهای صادراتی و تاب‌آوری بلندمدت صنایع کشور است.

وی افزود: بر اساس مکانیسم‌های جدید تنظیم مرزی کربن (CBAM) در اتحادیه اروپا، به‌زودی صادرکنندگان کالاهای پرمصرف از جمله فولاد، آلومینیوم، سیمان، کودهای شیمیایی، برق و هیدروژن، با الزام ارائه گواهی مالیات کربن مواجه خواهند شد؛ به‌گونه‌ای که در صورت عدم پرداخت مالیات کربن در کشور مبدأ، ملزم به پرداخت معادل آن به اتحادیه اروپا خواهند بود.

نوربخش تصریح کرد: اجرای کامل این سازوکار، در صورت پایین بودن یا نبود کربن‌بها در داخل کشور، عملاً هزینه صادرات را به‌شدت افزایش داده و رقابت‌پذیری محصولات ایرانی را کاهش می‌دهد.

وی تأکید کرد: از این‌رو، در فرآیند بازسازی صنایع، ضروری است راهکارهایی نظیر تغییر سبد انرژی و گذار تدریجی از سوخت‌های فسیلی به انرژی‌های تجدیدپذیر شامل خورشیدی، بادی و هیدروژن سبز، ارتقای بهره‌وری انرژی، توسعه بازار کربن داخلی و استقرار سامانه‌های پایش و گزارش‌دهی انتشار (MRV) در دستور کار قرار گیرد تا ضمن کاهش شدت انتشار، امکان انطباق با مقررات بین‌المللی و حفظ سهم ایران در بازارهای جهانی فراهم شود.

عوارض آلایندگی کشتی‌ها در تنگه هرمز؛ راهکاری برای بازسازی سبز صنایع

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان آب، انرژی و محیط زیست در ادامه یکی دیگر از پیشنهادها را «طراحی سازوکار اخذ عوارض آلایندگی کشتی‌ها در تنگه هرمز و تخصیص آن به بازسازی سبز صنایع» مطرح کرد و افزود: با توجه به جایگاه راهبردی تنگه هرمز در تجارت دریایی و عضویت ایران در کنوانسیون بین‌المللی جلوگیری از آلودگی ناشی از کشتی‌ها (MARPOL)، موضوع کنترل تخلیه آب تراز (Ballast Water) و کاهش آلودگی هوای ناشی از سوخت‌های پرگوگرد کشتی‌ها می‌تواند مبنای طراحی یک سازوکار عوارض آلایندگی دریایی باشد.

نوربخش افزود: ایران می‌تواند با استناد به مقررات MARPOL و قوانین ملی، چارچوبی مشابه مکانیسم تنظیم مرزی کربن اروپا در تنگه هرمز طراحی کند تا از کشتی‌های متخلف یا پرآلاینده عبوری، عوارض زیست‌محیطی دریافت شود.

وی خاطرنشان کرد: تحقق این هدف نیازمند تلفیق داده‌ها و فناوری‌های نوین، شامل سامانه‌های AIS، پایش ماهواره‌ای و سنسورهای کیفی آب و هوا، با چارچوب‌های حقوقی بین‌المللی و ملی و نیز مدل‌سازی‌های زیست‌محیطی برای مقدارگذاری دقیق آلایندگی است.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان آب، انرژی و محیط زیست در پایان تأکید کرد: شرکت‌های دانش‌بنیان در کلیه موارد فوق‌الذکر نقشی کاملاً محوری دارند و با اجرای پیشنهادهای مذکور، علاوه بر رفع گلوگاه‌های کشور، توسعه بازار این شرکت‌ها و تقویت توان آن‌ها حاصل خواهد شد.