تجسمی‌ها در سنگر مقاومت؛ از ائتلاف ملی و جهانی کاریکاتور تا گرافیک جنگ

خبرگزاری مهر-گروه هنر-آزاده فضلی؛ هنرهای تجسمی یکی از عرصه‌های هنری در کشورمان است که نسبت به دیگر هنرها امکان بروز و واکنش سریع به اتفاق‌ها را دارد اما عموماً نسبت به دیگر هنرها همچون سینما و موسیقی، مهجور واقع می‌شود. در سلسله گزارش‌های «هنرهای تجسمی در هفته‌ای که گذشت» درصدد هستیم بخشی از روند اتفاقاتی را که در هفته‌های گذشته افتاده، بیان کنیم اما به دلیل جنگ تحمیلی علیه ایران، این گزارش‌ها مدتی منتشر نشدند از این رو در این گزارش مروری بر برنامه ها و فعالیت های تجسمی در طول ۲ ماه گذشته داریم.

در بازه زمانی ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ تا اردیبهشت ۱۴۰۵، عرصه هنرهای تجسمی ایران یکی از پرفراز و نشیب‌ترین دوره‌های خود را پشت سر گذاشت. با آغاز تهاجم و تجاوز تحمیلی آمریکایی صهیونی علیه ایران در اسفند ۱۴۰۴ و شهادت جانگداز رهبر فقید انقلاب، جریان هنر از گالری‌های آرام به بطن خیابان‌ها و جبهه‌های نبرد روایت‌ها منتقل شد.

شوک اولیه و هنر در سنگر مقاومت

در حالی که هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر با شعار «ایران، تجسم آب» در هفته اول اسفند ۱۴۰۴ در شوشتر آغاز به کار کرده بود، وقوع جنگ آمریکایی صهیونی علیه ایران و شهادت رهبر انقلاب در روز شنبه ۹ اسفند سبب تعطیلی نمایشگاه‌های حضوری شد اما هنرمندان بیکار ننشستند و به صورت گروهی، تکی و خودجوش، دست به قلم شدند و انزجار نسبت به دشمن و حس‌شان نسبت به شهادت هموطنان، سرداران و رهبر شهید را در آثارشان بازتاب دادند.

«رهبر شهید» در قاب هنرمندان تصویر شد

در همین ارتباط، کارگاه ۳ روزه خلق اثر تجسمی با عنوان «رهبر شهید» از روز ۱۲ تا ۱۴ اسفند با هدف گرامیداشت یاد رهبر شهید و عظیم‌الشان انقلاب و تأکید بر نقش هنرمند در بزنگاه‌های تاریخی، توسط مرکز هنرهای تجسمی حوزه هنری برگزار شد.

این گردهمایی هنری در پی شهادت مظلومانه و جانسوز رهبر معظم انقلاب و با تأکید بر نقش والای ایشان در حمایت از هنر اصیل و هنرمندان متعهد برگزار شد؛ رهبری هنردوست و هنرمند که همواره بر اهمیت هنر و فرهنگ در اعتلای جایگاه ایران اسلامی تأکید داشتند.

در این رویداد، که روزهای ابتدایی جنگ تحمیلی اولین و تنهاترین رویداد هنری بود که برگزار می‌شد، هنرمندانی چون زنده‌یاد علی‌محمد شیخی، عباس گنجی، حسین عصمتی، محبوبه قطب، عاطفه اصغری، ناصر سیفی، سیدعبداله حاجی سیدحسن، عبدالحمید قدیریان، مصطفی گودرزی، مرتضی گودرزی، سیدعلی میرفتاح، حسین عینی بخش و مهدی فرخی، آثاری را خلق کردند.

کاریکاتور میان آتش و خبرنامه جنگی در تلاطم جنگ رمضان

«خبرنامه جنگی» اثر عباس ناصری، مجموعه‌ای تک‌صفحه‌ای از کاریکاتورهای مطبوعاتی است که تلاش می‌کند سنت روایت طنزآمیز و نقادانه مطبوعات را در روزهای پرتنش منطقه زنده نگه دارد. این مجموعه کاریکاتور تا پنجشنبه ۱۷ اردیبهشت به شماره پنجاه و هشت رسیده است.

این خبرنامه نه تنها واکنشی به حوادث، بلکه سندی ماندگار از ایستادگی فرهنگ و هنر ایران در برابر تلاطم‌های تاریخ است. در این مجموعه هدف اصلی «مردم» هستند و به گفته ناصری استفاده از دیالوگ و بازگشت به سبک‌های قدیمی، دقیقاً همان چیزی است که مخاطب در این شرایط به آن نیاز داشت تا کمی از بار استرس روزانه کاسته شود.

همچنین، سید مسعود شجاعی طباطبایی، محمدحسین نیرومند، صالحی کاهانی، کمال شرف هنرمند یمنی، کارلوس لطوف برزیلی، لوئیس کارلوس فرناندز هنرمند برزیلی، کینیو برزیلی و دیگر کاریکاتوریست‌های داخلی و خارجی با زبان طنز تلخ، هیمنه پوشالی مهاجمان را به چالش کشیدند و در واقع می‌توان گفت که در ایام جنگ ائتلاف ملی و جهانی کاریکاتور علیه رژیم صهیونسیتی و آمریکا شکل گرفت.

از طرف دیگر، هنرمندان طراح گرافیک و نقاش همچون صابر شیخ‌رضایی، محمدعلی نادری، حسن روح‌الامین، محمدرضا دوست‌محمدی، حامد مغروری، میکائیل براتی و … از جمله هنرمندانی بودند که در این دوران دست به قلم بودند و طرح‌های بسیاری را منتشر کردند.

هنر به مثابه سلاح در قالب گرافیک (پوستر) و دیوارنگاره‌های شهری

در نیمه دوم اسفند ۱۴۰۴، بیش از ۱۰۰۰ اثر گرافیکی و پوستر با موضوع «روایت فتح و ایستادگی» تولید شد. خانه طراحان انقلاب اسلامی با انتشار پوسترهایی نظیر «عرصه سیمرغ» (در واکنش به سرنگونی جنگنده‌های متخاصم) و «بلعیده می‌شوید»، روحیه حماسی را در جامعه تقویت کرد.

مرکز هنرهای تجسمی حوزه هنری با برپایی کارگاه تخصصی اساتید برجسته و تولید بیش از هزار اثر گرافیکی، فراخوانی ملی را برای تبیین روایت فتح و ایستادگی آغاز کرد؛ حرکتی که از بطن تهران تا سراسر ایران، هنر را به سلاحی برنده در جنگ روایت‌ها بدل ساخته است. بخشی از آثار گرافیکی مرکز هنرهای تجسمی حوزه هنری به صورت «شابلون» آماده‌سازی شد. این شابلون‌ها در اختیار تجمعات تهران، دانشگاه‌ها و نیروهای بسیج قرار گرفت و برای استان‌های دیگر هم ارسال شد.

همچنین، به منظور وقایع‌نگاری مردمی از حضور در خیابان‌ها در جنگ رمضان، پویش ملی عکاسی موبایلی «حماسه بعثت» منتشر شد.

بر این اساس، خانه طراحان انقلاب اسلامی نیز تعداد زیادی اثر گرافیکی، موشن و دیوارنگاره‌های شهری را تهیه و نصب کرد.

در پی محکومیت تجاوز به خاک ایران و شهادت جمعی از کودکان و نوجوانان، مجموعه هنری «به کدامین گناه؟» نیز به سه زبان فارسی، عربی و انگلیسی منتشر شد.

نوروز حماسی و هفته هنر انقلاب

نوروز ۱۴۰۵ با تقارن عید فطر و شرایط جنگی، رنگ و بوی متفاوتی داشت. شعار «اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت و امنیت ملی» به درون‌مایه اصلی آثار تجسمی تبدیل شد. برنامه‌های هفته هنر انقلاب اسلامی در میدان ولیعصر (عج) و دیگر میادین اصلی تهران برگزار شد که شاهد چیدمان‌های هنری و هنرهای اجرایی بودیم. اثر «بذرهای ماندگار» که ایران را به صورت پازلی از نیلوفرهای صلح و مقاومت ترسیم کرده بود، در این دوران مورد توجه قرار گرفت. در ۲۶ فروردین، ۶۱ نمایش میدانی و چیدمان تجسمی در ۱۱ نقطه تهران به شهدای اورژانس و مدافعان وطن تقدیم شد و ۲۷ فروردین هم مراسم اعلام چهره هنر انقلاب در میدان ولیعصر (عج) برگزار شد.

بازگشایی گالری‌ها و «تجسمی فجر» پس از ۲ ماه

با تثبیت شرایط، از ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ نمایشگاه‌های حضوری جشنواره تجسمی فجر مجدداً بازگشایی شدند. فرهنگسرای نیاوران میزبان بخش «انسجام ملی» با آثار نمایشگاه «پیامبر مهر» و موزه هنرهای معاصر تهران به مرکز تلاقی هنر کلاسیک و هنر مقاومت تبدیل شد. هنرمندان در این روزها آثاری را روی دیوار بردند که از «ترکش‌های جنگ» الهام گرفته و آنها را به نمادهای امید و بازسازی تبدیل کرده بودند.

در هفته اول اردیبهشت، ۲۷ گالری در سطح کشور با رعایت ضوابط و دستورالعمل‌های مربوطه، فعالیت خود را مجددا آغاز کرده‌اند. از سرگیری فعالیت این گالری‌ها که با همت و تلاش مدیران و دست‌اندرکاران آنها محقق شده است، نشان‌دهنده تداوم جریان هنرهای تجسمی و پویایی این حوزه در کشور است.

همچنین، کارگاه خلق اثر «تون و طبس» با موضوع دومین شکست عملیات زمینی آمریکا به خاک جمهوری اسلامی ایران همزمان با سالروز حادثه طبس، ۶ اردیبهشت در خانه کاریکاتور ایران برگزار شد.

نقش‌هایی که بنکسی ایرانی در مدارس تخریب‌شده از جنگ زد

میرزاحمید هنرمند نقاشی که نقاشی‌های محیطی‌اش در سطح پایتخت به دلیل سبک و تکنیکی که استفاده می‌کند، قابل شناسایی است، پس از جنگ رمضان نیز دست به کار شده و این بار در مدارسی که آسیب‌دیده‌اند، شروع به نقاشی دیواری و محیطی کرده است.

این هنرمند که همچون بنکسی ناشناس است، در صفحه شخصی خود عکس‌هایی از نقاشی‌هایش در ۳ مدرسه را منتشر کرده است.

نمایش و بررسی آثار جهانی «هنر و جنگ» در موزه هنرهای معاصر تهران

نمایشگاه جدید موزه هنرهای معاصر تهران به مناسبت روز جهانی موزه، عصر یکشنبه ۱۳ اردیبهشت با عنوان «هنر و جنگ» آغاز به کار کرد. موزه هنرهای معاصر در رویکردی تازه، آثاری ضدجنگ را به نمایش گذاشته و به دنبال پاسخ به این پرسش است که چگونه مکاتب بزرگ هنری از دل بحران‌های تاریخ معاصر متولد شده و به یاری جامعه شتافته‌اند.

در شیوه جدید نمایشگاهی موزه هنرهای معاصر تهران که به «نمایشگاه تک‌اثر» یا نمایش محدود مرسوم است، هر اثر به تنهایی یک روایت و یک نمایشگاه کامل تلقی می‌شود تا بهانه‌ای برای تماشا و حضور مخاطب در موزه باشد.

در این رویداد، آثاری از گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران در دسته «پاپ‌آرت» شامل ۶ اثر از ۵ هنرمند به نمایش درآمده است؛ هنرمندانی که پس از جنگ جهانی دوم، با نگاهی منتقدانه به شرایط سرمایه‌داری آن دوران، آثار خود را خلق کرده‌اند. این برنامه در هفته‌های آتی با آثاری از هنرمندان اسپانیایی، مکزیکی و ایرانی ادامه پیدا خواهد کرد.

۲ هنرمند نقاش باسابقه به دیار باقی شتافتند

در نیمه اردیبهشت، علی‌محمد شیخی هنرمند پیشکسوت نقاش که دوست و هم‌دوره‌ای زنده‌یاد حبیب‌الله صادقی بود، بر اثر بیماری دارفانی را وداع گفت.

شیخی، هم‌دوره‌ای زنده‌یاد حبیب‌الله صادقی، حسین خسروجردی و کاظم چلیپا در هنرستان هنرهای زیبای پسران در دهه پنجاه بود و پس از آن نیز در حوزه هنری با یکدیگر جمع هنرمندان تجسمی انقلاب را تشکیل دادند.

وی با تکیه بر سنت‌های گذشته در نقاشی مذهبی و حماسی ایران و نقاشی معاصر جهان سعی داشت تا با تلفیق نگرش‌های متفاوت به شیوه‌ای شخصی دست یابد.

آخرین اثر نقاشی که زنده‌یاد علی‌محمد شیخی خلق کرد، در کارگاه سه روزه خلق اثر تجسمی با عنوان «رهبر شهید» بود که او تابلویی مفهومی برای رهبر شهید ترسیم کرد.

مراسم تشییع و خاکسپاری این هنرمند پیشکسوت، ۱۴ اردیبهشت در امامزاده فضلعلی لواسان برگزار شد. همچنین، مراسم ترحیم و گرامیداشتِ یادِ این هنرمند فقید، روز چهارشنبه، ۱۶ اردیبهشت، در مسجد پارک ساعی تهران، واقع در خیابان وزرا برگزار شد.

همچنین علی خسروی هنرمند نقاش و تصویرگر که با هاشورها و قلم‌گیری‌های مختص هنر خود در بازآفرینی چهره مشاهیر ایرانی و بسیاری از صحنه‌های بومی در هنر ایران ماندگار شد، ۹ اردیبهشت درگذشت.

خسروی آثار گرافیک و نقاشی‌اش را در نمایشگاه‌های متعددی به نمایش گذاشته است و مجموعه طراحی‌هایش از چهره‌های موسیقی در کتاب «نقشی به یاد» منتشر شده است.

مراسم وداع با این هنرمند فقید که مدتی نیز درگیر بیماری بود، روز ۱۴ اردیبهشت از مقابل خانه هنرمندان ایران با حضور خانواده و تعداد زیادی از دوستانش همچون آغداشلو، مهدی هاشمی، بهرام کلهرنیا، لیلی گلستان، ابراهیم حقیقی، مهدی فیروزان، آیدین مهدی‌زاده، داریوش فرهنگ، شهین ترکمن، ایرج اسکندری، فرزاد ادیبی، اکبر نیکان‌پور، محمد بنی‌اسدی، عباس مشهدی‌زاده و یعقوب عمامه‌پیچ برگزار شد.

افتتاح نمایشگاه‌های هنری در آدینه

نمایشگاه گروهی «به طور مثال چشمام سوت میکشن» در گالری والی، نمایشگاه گروهی «۱۴۰۵ Untitled» در آرت سنتر، نمایشگاه گروهی نقاشی و حجم «بگذاریم که احساس هوایی بخورد» در گالری سهراب، نمایشگاه گروهی «وضعیت اثر» در گالری اِو، نمایشگاه انفرادی عکس مریم تخت‌کشیان در گالری بستان، نمایشگاه «قبل از هرچیزی، اینها زیبا هستند» در گالری ۳۳ و نمایشگاه گروهی «پسامد» در گالری اِن، از جمله نمایشگاه‌هایی هستند که عصر جمعه ۱۸ اردیبهشت افتتاح می‌شوند.