پرچمدار بصیرت فناورانه؛تبیین دکترین رهبر شهید در عبور از انحصار فناوری

به گزارش خبرنگار مهر، رهبر شهید انقلاب اسلامی با نگاهی فراتر از مرزهای زمان، هوش مصنوعی را نه یک ابزار ساده، بلکه رکن رکین «اداره آینده دنیا» قلمداد می‌کردند. امروز که داغ فقدان آن رهبر فرزانه با غرورِ میراث علمی ایشان درآمیخته است، بیش از هر زمان دیگری درمی‌یابیم که نگاه ایشان به هوش مصنوعی، یک «جهاد تمدن‌ساز» بود.

شهادت ایشان، نه پایان یک مسیر، بلکه آغازِ فصلی نو برای نخبگانی است که حالا «وصیت فناورانه» آقا را در سینه‌های خود حمل می‌کنند؛ وصیتی که تحقق آن، ایران را از مصرف‌کننده صرفِ سرریزِ دانش غرب، به لایه‌های حاکمیتی و زیرساختی جهان جدید پرتاب خواهد کرد.

تأکیدات مستمر و هشدارگونه ایشان در سال‌های اخیر مبنی بر ضرورت دستیابی به لایه‌های زیرساختی و عمیق این فناوری، نشان از درکی عمیق داشت؛ درکی که فراتر از «بهره‌بردار بودن»، بر «صاحب‌فناوری شدن» تأکید می‌ورزید تا ایران در محاصره علمی و آژانس‌های ساخته دست قدرت‌های انحصارطلب گرفتار نشود. مأموریت ترسیم‌شده توسط ایشان برای قرارگیری ایران در جمع «ده کشور برتر جهان»، امروز به مثابه وصیتی راهبردی برای جامعه نخبگانی و مسئولان کشور جلوه‌گر است.

این گزارش، با نگاهی به بیانات ایشان در سال های اخیر به بازخوانی مسیری می‌پردازد که ایشان برای سربلندی علمی ایران ترسیم کردند.

بخشی از این بیانات به شرح زیر است:

بیانات در دیدار نخبگان و استعدادهای برتر علمی ۱۴۰۳/۰۷/۱۱

۱. احتیاج کشور به دانش‌های جدید مثل هوش مصنوعی

ما در مسئله‌ نفت در زمینه‌ مسئله‌ گاز در مسئله‌ انرژی هسته‌ای، در مسئله‌ نانو، در مسائل گوناگون، در دانشهای جدید مثل هوش مصنوعی و دیگر دانشها، احتیاج داریم به همین روحیه، به همین اقدام، به همین فکر، به همین توانایی و دانایی و پیگیری. باید نخبگان را وارد میدان کنیم؛ این یکی از کارهای مهم است. به نظر من این جزو کارهایی است که معاونت علمی رئیس‌جمهور میتواند انجام بدهد و اساساً ایجاد بنیاد نخبگان ــ که سالها پیش پیشنهاد شد، خوشبختانه مسئولین پذیرفتند و این بنیاد را تشکیل دادند ــ برای همین بود که نخبگان شناسایی بشوند و به کارهای مهم وادار بشوند.

بیانات در دیدار جمعی از نخبگان و استعدادهای برتر علمی کشور ۱۴۰۰/۰۸/۲۶

۲. تلاش برای رسیدن به ده کشور اول دنیا در مسئله هوش مصنوعی

من پیشنهاد می‌کنم یکی از مسائلی که مورد تکیه و توجّه و تعمیق واقع میشود، مسئله‌ی هوش مصنوعی باشد که در اداره‌ی آینده‌ی دنیا نقش خواهد داشت؛ حالا یا در معاونت علمی رئیس‌جمهور یا در دانشگاه باید کاری کنیم که ما در دنیا حدّاقل در [بین] ده کشور اوّل در مورد هوش مصنوعی قرار بگیریم که امروز نیستیم؛ امروز کشورهایی که درجه‌ی اوّل در مسئله‌ی هوش مصنوعی هستند، حالا غیر از آمریکا و چین و مانند اینها که در رده‌های بالا هستند، بعضی از کشورهای آسیایی هم هستند، بعضی کشورهای اروپایی هم هستند [امّا] ما نیستیم؛ البتّه کشورهای آسیایی ظاهراً بیشتر هم هستند؛ در آن ده‌ رتبه‌ی اوّل، تعداد کشورهای آسیایی بیشتر است. باید کاری کنیم که حدّاقل به ده کشور اوّل دنیا در این مسئله برسیم.

بیانات در دیدار مسئولان و محققان ستاد توسعه علوم شناختی ۱۳۹۷/۱۱/۰۳

۳. دستیابی به فناوری و لایه‌های زیرساختی هوش مصنوعی

امروز هوش مصنوعی با یک شتاب حیرت‌دهنده‌ای [دارد پیش میرود]؛ یعنی انسان متحیّر میشود از شتابی که این فنّاوری عجیب در دنیا پیدا کرده و دارد پیش میرود. خب الان دستگاه‌های مختلف ما ــ نظامی و غیر نظامی ــ از هوش مصنوعی دارند استفاده میکنند، بهره‌برداری میکنند، امّا این ما را فریب ندهد.

در مسئله‌ هوش مصنوعی، بهره‌بردار بودن امتیاز نیست؛ این فنّاوری لایه‌های عمیقی دارد که باید بر آن لایه‌ها مسلّط شد؛ آن لایه‌ها دست دیگران است. اگر شما نتوانید لایه‌های عمیق و متنوّع این فنّاوری هوش مصنوعی را تأمین کنید، فردا اینها یک ایستگاهی مثل آژانس اتمی درست میکنند برای هوش مصنوعی ــ که الان دارند مقدّماتش را فراهم میکنند ــ که اگر چنانچه به آن ایستگاه رسیدید، باید اجازه بگیرید که در فلان بخش از هوش مصنوعی استفاده کنید، در فلان بخشِ دیگر حق ندارید استفاده کنید! این‌جوری است؛ زرنگهای دنیا، فرصت‌طلب‌ها و قدرت‌طلب‌های دنیا دنبال این چیزها هستند. یک آژانس هوش مصنوعی هم به وجود می‌آید، آن‌وقت اجازه نمیدهند که شما از این منطقه عبور کنید.

خودتان باید برسید به فنّاوری‌های عمیق و ژرف این مسئله‌ و لایه‌های زیرساختی هوش مصنوعی را باید در کشور دنبال کنید.

بیانات در نخستین دیدار هیئت دولت چهاردهم ۱۴۰۳/۰۶/۰۶

۴. مراقبت از عقب نماندن کشور در زمینه هوش مصنوعی

اگر ما امروز در زمینه‌ی علوم شناختی و فنّاوری‌های شناختی تلاش نکنیم، کار نکنیم، حرکت جدّی نکنیم -چون دیگران دارند [کار] میکنند دیگر، با همه‌ی وجود دارند [تلاش] میکنند؛ امروز مثلاً فرض کنید ایشان نشان دادند که در زمینه‌ی هوش مصنوعی مثلاً ما چهاردهم هستیم در دنیا- اگر چنانچه یک ذرّه غفلت کنیم و خوابمان ببرد، بسرعت سقوط خواهیم کرد و پنجاه سالِ دیگر خواهیم شد پنجاهم، خواهیم شد صدم، یعنی دنیا از ما جلو می‌افتد و میرود. این نکته‌ی مهمّی است و باید همه به این توجّه کنند.

بیانات در اولین جلسه هیئت دولت چهاردهم

۵. لزوم تداوم کار «سازمان ملی هوش مصنوعی»

آن کسانی که مسئول این مسائل هستند ان‌شاء‌الله اینها را دنبال کنند. البتّه زمان دولت سیزدهم یک سازمانی تشکیل شد به نام «سازمان ملّی هوش مصنوعی»، زیر نظر رئیس‌جمهور؛ این کار خوبی بود که خب حالا دیگر نصفه‌کاره مانده.

اگر چنانچه همان سازمان زیر نظر خود آقای رئیس‌جمهور ادامه‌ی کار بدهد، امید فراوانی وجود دارد که ان‌شاء‌الله این کار به همین شکلی که عرض شد [رسیدن به لایه‌های عمیق هوش مصنوعی] پیش برود.

بیانات در مراسم تنفیذ حکم چهاردهمین دوره ریاست جمهوری اسلامی ایران‌ ۱۴۰۳/۰۵/۰۷

۶. برخورد فعال و اثرگذار مسئولین در مواجهه با پدیده هوش مصنوعی

در مقابل امواج و حوادث جهانی و بخصوص منطقه‌ای، برخورد کشور، برخورد فعّال باشد، برخورد اثرگذار باشد، نه برخورد منفعل. مسائل گوناگونی چه از لحاظ سیاسی، چه از لحاظ علمی، چه از لحاظ پیشرفتها و ابتکارات فوق‌العاده و عجیب علمی ــ فرض کنید مثل هوش مصنوعی ــ در دنیا اتّفاق می‌افتد؛ با این، فعّال برخورد کنید، منفعل برخورد نکنید؛ اثرگذار برخورد کنید. منفعل برخورد نکنید؛ اثرگذار برخورد کنید. غفلت و تغافل از آنچه در دنیا پیش می‌آید، در منطقه پیش می‌آید، جایز نیست. هر حادثه‌ای پیش می‌آید، ما یک موضعی در قبال آن داریم؛ این موضع را صریح، روشن، با قوّت و متانت ابراز کنیم تا دنیا بشناسد و بفهمد که ایران اسلامی در این قضیّه چه می‌گوید.

بیانات در پایان مراسم عزاداری اربعین حسینی ۱۴۰۳/۰۶/۰۴

۷. تفاوت جنگ با جبهه دشمن در دوران هوش مصنوعی

کارزار میان جبهه‌ی حسینی و جبهه‌ی یزیدی تمام‌نشدنی است… «اِنّی سِلمٌ لِمَن سالَمَکُم»؛ با هر کسی که در جبهه‌ی شما است، من خوبم؛ «حَربٌ‌ لِمَن حارَبَکُم‌»، با هر کسی که با جبهه‌ی شما میجنگد، میجنگم. جنگ اَشکال مختلفی دارد: در دوران شمشیر و نیزه یک جور است، در دوران اتم و هوش مصنوعی و امثال اینها یک جور دیگر است، ولی هست؛ در دوران تبلیغات به وسیله‌ِی شعر و قصیده و حدیث و بیان کلمات یک جور است، در دوران اینترنت و کوانتوم و امثال اینها هم یک جور دیگر است، ولی هست؛ در دوران دانشجو بودنِ انسان یک جور است، در دوران مدیر شدن و مسئول شدن یک جور دیگر است؛ در همه‌ِی احوال هست.

بیانات در دیدار مبلغین و طلاب حوزه‌های علمیه سراسر کشور ۱۴۰۲/۰۴/۲۱

۸. هوش مصنوعی؛ ابزاری جدید برای انتشار پیام

امروز انواع و اقسام شیوه‌های پراکندن پیام وجود دارد که در گذشته حتّی فکرش را هم نمیکردند؛ از تلویزیون و ماهواره بگیرید تا اینترنت و پسااینترنت؛ این چیزهای جدیدی که پیش آمده، هوش مصنوعی و امثال اینها. حالا چیزهای دیگر هم در راه است.

بیانات در مراسم سی‌وچهارمین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی (رحمه‌الله) ۱۴۰۲/۰۳/۱

۹. رعایت اقتضائات زمانه هوش مصنوعی در پیمودن راه امام خمینی

امام بزرگوار ما سه عمل عظیم و بزرگ و تاریخی انجام داد، سه تحوّل بزرگ به وجود آورد، یکی در سطح کشور ایران، یکی در سطح امّت اسلامی، و یکی در سطح جهان؛ این سه تحوّل، هیچ کدام سابقه ندارد، شاید انسان نتواند پیش‌بینی کند که شبیه اینها و نظیر اینها در آینده هم به وجود بیاید؛ این مخصوص امام بزرگوار بود… ما باید همان سه تحوّلی را که امام در داخل کشور، در سطح امّت و در سطح جهان ایجاد کرد، تعقیب کنیم، دنبال کنیم، حفظ کنیم.

دنبال کردن این هدف امروز البتّه اقتضائاتی دارد که با اقتضائات زمان امام فرق میکند؛ این را میدانیم. مسلّماً در دوران هوش مصنوعی و کوانتوم و اینترنت و امثال این پیشرفتهای علمی، نمیشود با همان شیوه‌های چهل سال قبل، دوران تلفن‌های کذایی و ضبط‌صوت‌های کذایی، با آن ابزارها امروز کار کرد. امروز برای پیشرفت این هدف، ابزارها بایستی متناسب با زمان انتخاب بشود؛ تردیدی در این نیست.

بیانات در دیدار نمایندگان مجلس شورای اسلامی ۱۴۰۲/۰۳/۰۳

۱۰. تقدیر از کاربرد هوش مصنوعی در رفع تعارض قوانین

قانون صریح باید باشد، جوری نباشد که مجدّداً احتیاج به استفساریّه‌ مجلس داشته باشد که باز یک بحث تکراری‌ای پیش بیاید؛ باید به کارشناسی جامع اتّکاء داشته باشد، اتقان داشته باشد، واقعاً روی آن کارشناسی شده باشد، قابل اجرا باشد… یکی از نبایدها انباشته شدن قانون است که حالا [هم] گفتند، گزارشی هم به من رسیده بود که قوانین به وسیله‌ی هوش مصنوعی دارد تنقیح میشود که این تعارضها از بین برود؛ تعارض قوانین که ناشی از انباشته شدن قانون است.