بازخوانی دکترین وکالت و مواسات در سیره امام جواد (ع)

یادداشت مهمان، ایرج حجازی، پژوهشگر و نویسنده حوزه دین و رسانه: امامت حضرت جوادالائمه (ع) را باید دورانِ انتقالِ بزرگ در تاریخ تشیع دانست. ایشان در سال ۱۹۵ هجری در حالی پا به عرصه‌ی گیتی نهادند که فرقه واقفیه با تردیدافکنی درباره جانشینی امام رضا (ع)، انسجام شیعه را نشانه رفته بودند و کیانِ مذهب را تهدید می‌کردند. از این رو، ایشان را مولود پُربرکت نامیدند؛ چرا که حضور ایشان نه تنها انسجام کلامی را بازگرداند، بلکه الگوی جدیدی از مقاومت هوشمند در برابر دستگاه خلافت متظاهر مأمونی را بنیان نهاد. [۱]

تحقق عینی این هندسه‌ی مقاومت و صیانت از انسجام مذهب در آن فضای خفقان، جز از طریق یک بسترِ تشکیلاتیِ ایمن میسر نبود؛ از این رو، نخستین گامِ راهبردی حضرت در مواجهه با تزویرِ عباسی، نوسازی و تحول در ساختارِ سازمان وکالت بود.

۱. شبکه‌ی وکالت: راهبردِ تمرکززدایی و گسترشِ مویرگی

در حالی که مأمون عباسی با راهبرد تزویرآمیزِ محاصره‌ی در سایه و تحمیلِ پیوندِ سببی، درصدد بود تا امام را در ساختارِ قدرت ادغام و نفوذِ اجتماعی ایشان را مهار کند اما حضرت جواد (ع) با بازسازی و تقویت سازمان وکالت، تهدیدِ دوری جغرافیایی را به فرصتی برای شبکه‌سازی ملی تبدیل کردند. امام با انتصاب وکلای برجسته‌ای چون علی بن مهزیار اهوازی، خیران الخادم و ابراهیم بن محمد همدانی، جغرافیای تشیع را به مناطق نُه‌گانه‌ی ارتباطی تقسیم کردند. [۲]

برخلافِ تصورِ عمومی، دوران امامتِ حضرت جواد (ع) نه زمانِ انزوا، بلکه عصرِ طلاییِ نشاط و سازماندهیِ شیعه بود. طبقِ بیاناتِ صریحِ رهبرِ حکیم و شهید، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (رضوان‌الله‌تعالی‌علیه)، در هیچ برهه‌ای از تاریخِ ائمه، ارتباطاتِ تشکیلاتی شیعه به اندازه‌ی عصرِ این امامِ جوان، گسترده و مستحکم نبوده است. در حالی که امام در بغداد و مدینه زیر نظرِ مستقیمِ دستگاه امنیتی قرار داشت، شبکه‌ی وکالت چنان سازماندهی شد که از شرق تا غربِ دنیای اسلام را به هم پیوند زد. ساختاری که نه بر پایه‌ی حضور فیزیکیِ محض، بلکه بر بنیادِ ایمان و پیوندِ تشکیلاتی بنا شده بود تا با آغاز عصر غیبت، متلاشی نشود. این شبکه، برخلاف الگوهای پیشین، تنها مأمور به جمع‌آوری وجوهات نبود؛ بلکه به تعبیر دقیق رهبرِ شهید انقلاب، وظیفه‌ی گسترش تشکیلاتی و سازماندهی در سرتاسر دنیای اسلام را بر عهده داشت (بیانات، ۲۶/۰۵/۱۳۶۴).

۲. دکترین مواسات: گذار از ایثار فردی به همبستگی ساختاری

اگر شبکه وکالت را کالبدِ تشیع در عصر امام جواد(ع) بدانیم، مواسات بی‌تردید روح جاری در این کالبد است. امام جواد (ع) در احادیث متعددی، مواسات را نه یک عمل فردی، بلکه ستونِ فقراتِ زیستِ مؤمنانه معرفی کرده‌اند. ایشان در نامه‌ای مشهور، مواسات را عامل برکت و تداوم نعمت می‌دانند: *خداوند را بندگانی است که نعمت‌هایش را تا زمانی که جود و بخشش کنند، نزد آن‌ها نگاه می‌دارد. [۳].

این نگاه در عمل، منجر به شکل‌گیری یک نظام تأمین اجتماعی درون‌تشکیلاتی شد. در روزگاری که فقرِ ناشی از بوروکراسیِ فاسد عباسی جامعه را دربر گرفته بود، امام از طریق شبکه وکالت، مواسات اقتصادی را چنان مدیریت می‌کردند که هیچ شیعه‌یِ دردمندی در انزوا نماند. نمونه‌ی درخشان این رویکرد، برخورد امام با احمد بن حدید است؛ آنجا که پس از غارتِ کاروانِ زائران توسط راهزنان، امام جواد (ع) با اشرافی دقیق، تمام خسارات مال‌باختگان را تا آخرین درهم جبران کردند. این اقدام، فراتر از یک بخششِ ساده، نشان‌دهنده‌ی وجود یک *نظامِ بیمه‌ی تشکیلاتی* و چترِ حمایتیِ گسترده‌ای بود که امام برای حفظ امنیتِ معیشتی و روانی جامعه‌ی شیعه ایجاد کرده بودند. (نک: بحارالانوار، ج ۵۰)، نشان‌دهنده‌ی اشراف امام بر نقشه‌ی فقر در میان امت و لزومِ توزیع عادلانه‌ی ثروت است.

۳. تاب‌آوری عقلانی در عصرِ ابهام

عصر امام جواد (ع) عصرِ هجمه‌ی کلامیِ معتزله و جریان‌های عقل‌گرایِ افراطی بود. امام با ابداع کرسی‌های آزاداندیشی و مناظرات علمی، تاب‌آوریِ فکریِ شیعه را ارتقا دادند. ایشان به جای انفعال، با شجاعتی مثال‌زدنی در برابر قدرت‌های وقت ایستادند. این تاب‌آوریِ آگاهانه، به جامعه آموخت که حتی در شرایط «نه جنگ و نه صلح» و در دورانِ آتش‌بس‌های سیاسی، نباید از جهاد تبیین غافل شد.

میراثی برای فردا

حکومت معتصم عباسی که از نفوذ مویرگی امام در قلب‌های مردم به ستوه آمده بود، سرانجام در سال ۲۲۰ هجری، ایشان را در ۲۵ سالگی مسموم کرد. اما شهادت مظلومانه‌ی ایشان در بغداد و تدفین در کاظمین، نه پایان، که آغازِ جریانی شد که شیعه را برای عصر غیبت آماده کرد.

امام جواد (ع) به ما آموخت که می‌توان در حصار بود، اما با شبکه‌سازی و همدلی، دامنه‌ی تأثیرگذاری را تا دورترین جغرافیای انسانی گسترش داد.

این درس امروز نیز راهگشاست: عبور از تکانه‌ها اجتماعی و بحران‌های اقتصادی، تنها با تقویتِ پیوندهای تشکیلاتی و احیایِ روحِ مواساتِ علوی میسر است؛ مسیری که در آن، به فرموده‌ی امام جواد (ع)، هر که به خدا اعتماد کند، او را در کارها به میزان کافی یاری خواهد کرد (مسند الامام الجواد، ص ۲۴۳).

منابع:

۱. الارشاد، شیخ مفید، ج ۲، ص ۲۷۳.

۲. تاریخ الغیبة الصغری، سید محمد صدر، ص ۳۵۰.

۳. بحار الانوار، علامه مجلسی، ج ۷۵، ص ۱۷۵.

۴. بیانات حضرت آیت‌الله خامنه‌ای