قرآن در ادبیات فارسی؛ از سوره ها تا غزل ها

خبرگزاری مهر ، گروه استانها –مرجان سیف الدین: بسیاری از شاعران و نویسندگان ایرانی، از سده‌های نخستین اسلامی تا دوران معاصر، از مفاهیم، تصاویر و زبان قرآن الهام گرفته‌اند.

کارشناسان معتقدند قرآن تنها یک متن آیینی نیست، بلکه اثری ادبی با ساختاری منحصربه‌فرد است. آهنگ درونی آیات، تصویرسازی‌های بدیع، روایت‌های داستانی و لایه‌های معنایی عمیق، آن را به منبعی الهام‌بخش برای شاعران تبدیل کرده است.

امیر اسماعیل آذر استاد و پژهشگر ادبیات فارسی در این باره به خبرنگار مهر گفت: قرآن کریم علاوه بر پیام دینی، واجد زیبایی‌های بلاغی و هنری چشمگیری است و بسیاری از شاعران فارسی‌زبان نه به دلیل اعتقاد مذهبی، بلکه به سبب ظرفیت‌های زبانی و تصویری قرآن، از آن الهام گرفته‌اند.

به گفته او، مفاهیمی چون نور، هدایت، صبر، رحمت، عدالت و توبه، که در قرآن حضوری پررنگ دارند، در شعر فارسی به صورت استعاره‌ها و نمادهای ماندگار درآمده‌اند.

قرآن در تار و پود شعر کلاسیک

آذر ادامه داد: اگر به دیوان شاعران بزرگ فارسی بنگریم، رد پای قرآن به‌روشنی دیده می‌شود، حافظ شیرازی که خود قرآن را از برداشت و در غزل‌هایش بارها به آیات و مفاهیم قرآنی اشاره کرده است و نور، قیامت، بهشت و دوزخ، توبه و ریا، همگی در شعر او با نگاهی هنرمندانه بازآفرینی شده‌اند.

این قرآن پژوه با بیان اینکه مولانا جلال‌الدین بلخی نیز در مثنوی معنوی، داستان‌ها و آموزه‌های قرآنی را در قالب روایت‌هایی عرفانی عرضه کرده است گفت: بسیاری از پژوهشگران، مثنوی را «تفسیر شاعرانه قرآن» دانسته‌اند.

او ادامه داد: زنده یاد محمدعلی اسلامی ندوشن در یکی از آثار خود نوشته است: مولانا قرآن را کتاب جان می‌دانست،او آیات را نقل نمی‌کند، بلکه درونی می‌سازد و سپس در قالب شعر، تجربه‌ای عرفانی از آن ارائه می‌دهد. سعدی نیز در گلستان و بوستان، آموزه‌های اخلاقی قرآن را به زبانی ساده و داستانی بیان کرده است و آموزه‌هایی که همچنان برای مخاطب امروز تازگی دارند.

رمضان در آیینه شعر

ماه رمضان در ادبیات فارسی، تنها یک زمان تقویمی نیست، نمادی است از پالایش روح، بازگشت به خویشتن و نزدیکی به حقیقت. شاعران، سحرهای روشن، شب‌های قدر و لحظه‌های دعا را با بیانی شاعرانه تصویر کرده‌اند.

اسماعیل آذر که در پژوهش فرهنگ ایرانی و مذهبی فعال است، معتقد است: در شعر فارسی، رمضان موسم فاصله گرفتن از هیاهوی دنیا و نزدیک شدن به حقیقت است و این ماه در ادبیات ما نماد بیداری درونی و بازسازی اخلاقی انسان استو شب قدر، که شب نزول قرآن است، در شعر فارسی به زیبائی به لحظه‌ای سرنوشت‌ساز هم وصف شده است، شبی که تقدیر انسان در پرتو نور آیات رقم می‌خورد.

قرآن در ادبیات معاصر؛ بازخوانی معنا در زبان نو

با ورود به دوران معاصر و ظهور شعر نو، گرچه قالب‌ها تغییر کرد، اما پیوند با قرآن گسسته نشد. شاعران معاصر کوشیدند مفاهیم قرآنی را در زبانی تازه بازآفرینی کنند.

سودابه فرخی کارشناس ادبیات فارسی در این باره گفت: قرآن یکی از سرچشمه‌های مهم زبان فارسی است که در شعر نو نیز می‌توان تا ثیر ساختارهای تصویری و مفهومی قرآن را در آن دید.

این استاد دانشگاه با اشاره به شعر های سهراب سپهری، معتقد است: نگاه توحیدی و تامل در طبیعت، یادآور پیوند انسان و هستی در قرآن است و با طرح دغدغه عدالت و کرامت انسانی، به شکلی دیگر با میراث معنوی قرآن درگیر می‌شود.

وی گفت: در شعر معاصر، قرآن به عنوان یک افق والا و معنایی حضور دارد تا روح مفاهیم قرآنی را در آثار خود جاری می‌کنند.

فرخی ادامه داد: مرور تاریخ ادبیات فارسی نشان می‌دهد که قرآن نه‌تنها منبع الهام شاعران کلاسیک، بلکه بخشی از هویت فرهنگی ایرانیان بوده است و این پیوند در ماه رمضان جلوه‌ای پررنگ‌تر پیدا می‌کند، ماهی که یادآور نزول وحی و تولد کلمه است.

پیوندی که همچنان ادامه دارد

امروز نیز در شب‌های رمضان، وقتی صدای تلاوت قرآن در کوچه‌ها می‌پیچد، شعر فارسی بار دیگر به سرچشمه خود نزدیک می‌شود. گویی واژه‌ها، در پرتو همان نوری که قرن‌ها پیش نازل شد، جان تازه‌ای می‌گیرند.

رمضان، ماه قرآن، فرصتی است برای بازخوانی این میراث مشترک، میراثی که در آن دین، فرهنگ و ادبیات درهم تنیده‌اند و همچنان الهام‌بخش نسل‌های تازه‌اند.