پایداری یک فرهنگ در گرو تأمین طبقات پایین جامعه است

خبرگزاری مهر-گروه دین، حوزه و اندیشه: توجه دوباره به نهج‌البلاغه همزمان با آغاز نهضت اسلامی در اوایل دهه چهل شمسی است و متفکران انقلاب اسلامی به این کتاب شریف و مفاهیم آن توجه ویژه ای داشتند. اهتمام به این کتاب شریف را می‌توان در سخنرانی‌های حضرت آیت الله خامنه‌ای در کنگره نهج‌البلاغه که نخستین بار در بهار ۱۳۶۰ ایراد شد، مشاهده کرد: ما امروز در دنیای اسلام – که درک و دریافت و بینش اسلامی در آن گاهی با فاصله‌هایی به اندازه‌ی فاصله‌ی ایمان و کفر از هم دور هستند – با واقعیتی مواجه هستیم. امروز آشکارترین و روشن‌ترین حقایق اسلامی به وسیله‌ی بعضی از مدعیان اسلام در کشورهای اسلامی نادیده گرفته می‌شود. امروز همان روزی است که شعارها یکسان است اما جهت‌گیری‌ها به شدت مغایر یکدیگر است، امروز شرایطی مشابه شرایط دوران حکومت امیرالمؤمنین است، پس روزگار نهج‌البلاغه است.

در روزهای ماه مبارک رمضان که در مهمانی خدا شرکت می‌کنیم و در طرح قرآنی «زندگی با آیه ها» هر روز با یک آیه از قرآن کریم مأنوس هستیم، پسندیده است که آیه روز را از منظر امیرالمومنین علی علیه السلام و کتاب شریف نهج‌البلاغه نیز بررسی کنیم.

آیه ۲۰ سوره مزمل، نمادی از انعطاف‌پذیری شریعت و پیوند ناگسستنی میان معنویت فردی و مسئولیت‌های اجتماعی است. این آیه که با توصیف شب‌زنده‌داری پیامبر (ص) و یارانش آغاز می‌شود، در ادامه به تبیین ضرورت‌های زندگی جمعی همچون کسب روزی، جهاد و امدادهای اقتصادی (زکات و قرض‌الحسنه) می‌پردازد. نهج‌البلاغه به عنوان «اخ‌القرآن»، دقیق‌ترین تبیین عملی را برای این پارادایم ارائه می‌دهد؛ جایی که امیرالمؤمنین علی (ع) میان گوشه‌نشینیِ صرف و فعالیتِ بی‌روح اجتماعی، پیوندی ارگانیک برقرار می‌کند. در نگاه علوی، عبادتی که در آیه مزمل به آن اشاره شده (فاقرؤوا ما تیسر من القرآن)، نه یک عمل ایستا، بلکه زیربنای فرهنگ‌سازی و اصلاحات اجتماعی است.

تقوای شبانه؛ ستون فقرات فرهنگ مسئولیت‌پذیری

در خطبه ۱۸۴ نهج‌البلاغه (خطبه همام)، حضرت علی (ع) سیمای متقین را با عباراتی ترسیم می‌کند که گویی تفسیر مستقیم بخش نخست آیه ۲۰ مزمل است: «اما شب‌هنگام، برپای می‌ایستند و جزءجزء قرآن را با ترتیل می‌خوانند.» از منظر فرهنگی، این شب‌زنده‌داری صرفاً یک آیین فردی نیست؛ بلکه نوعی «آموزش عالیِ روح» برای حضور در اجتماع است. آیه مزمل اشاره دارد که خداوند می‌داند عده‌ای از شما بیمارند یا در طلب روزی سفر می‌کنند (یضربون فی الارض)؛ این یعنی دین، واقعیت‌های سخت زندگی بشری را به رسمیت می‌شناسد. نهج‌البلاغه نیز تأکید دارد که فرهنگ اسلامی نباید باری سنگین و غیرقابل تحمل بر دوش مردم بگذارد. علی (ع) در نامه‌ها و خطبه‌های خود، مدیران و کارگزاران را به میانه‌روی دعوت می‌کند تا معنویت، مانع از ایفای نقش‌های اجتماعی و اقتصادی نشود. این همان «توبه الهی» و تخفیفی است که در آیه ذکر شده تا پیوند میان دین و فرهنگ عامه گسسته نشود.

بخش پایانی آیه ۲۰ بر اقامه نماز، پرداخت زکات و دادن قرض‌الحسنه تأکید می‌ورزد. در نهج‌البلاغه، این فرامین از حالت توصیه اخلاقی به یک نظام «عدالت اجتماعی» تبدیل می‌شوند. امام علی (ع) در نامه ۵۳ به مالک اشتر، به روشنی تبیین می‌کند که پایداری یک فرهنگ در گرو تأمین طبقات پایین جامعه است. آیه مزمل می‌فرماید: «و ما تقدموا لانفسکم من خیر تجدوه عند الله»؛ علی (ع) این «پیش‌فرستادن خیر» را در قالب نظام بازتوزیع ثروت تبیین می‌کند. از نگاه اجتماعی، زکات و قرض‌الحسنه در این آیه، ابزارهایی برای «تعدیل ثروت» و جلوگیری از شکاف طبقاتی هستند. در فرهنگ علوی، ثروتمندی که به این آیه عمل نکند، در واقع امنیت فرهنگی جامعه را به خطر انداخته است؛ چرا که فقر، طبق کلام امام، می‌تواند به کفر (بحران هویت فرهنگی) بینجامد.

یکی از کلیدی‌ترین بخش‌های آیه ۲۰، اشاره به گروهی است که برای فضل الهی سفر می‌کنند (یبتغون من فضل الله). نهج‌البلاغه این تکاپوی اقتصادی را نه تنها مذموم نمی‌داند، بلکه آن را بخشی از جهاد تبیین می‌کند. اما هشدار امام در جای‌جای نهج‌البلاغه این است که «دنیاطلبی» نباید جایگزین «تلاش برای معیشت» شود. نگاه اجتماعی آیه مزمل به ما می‌آموزد که دین‌داری در متن بازار و سفر و بیماری جریان دارد. علی (ع) در حکمت‌های خود بر این نکته پای می‌فشارد که فرهنگ اسلامی، فرهنگِ «کار» است، اما کاری که هدفش خیر جمعی و رضایت خالق باشد. این توازن، دقیقاً همان چیزی است که آیه مزمل با عبارت «فاقرؤوا ما تیسر» (هر چه میسر است بخوانید) به دنبال آن است؛ یعنی پیوستگی معنوی تحت هر شرایطی، حتی در اوج فعالیت‌های روزمره اجتماعی.

استغفار؛ سازوکار خودپالایی اجتماعی و فرهنگی

آیه با فرمان به «استغفار» پایان می‌یابد. در تحلیل فرهنگی نهج‌البلاغه، استغفار تنها یک ذکر زبانی نیست، بلکه یک «راهبرد اصلاحی» است. جامعه‌ای که فرهنگ عذرخواهی و بازگشت از خطا (چه در سطح فردی و چه در سطح حکمرانی) را نداشته باشد، دچار انحطاط می‌شود. امیرالمؤمنین (ع) بارها بر لزوم محاسبه نفس تأکید کرده است. ارتباط این بخش از آیه با معارف علوی در این است که هر فعالیت اجتماعی (سفر برای روزی یا جهاد) ممکن است با لغزش همراه باشد؛ لذا استغفار، سوپاپ اطمینان برای حفظ سلامت اخلاقیِ بدنه اجتماع است.

در نهایت، آیه ۲۰ سوره مزمل در آیینه نهج‌البلاغه، نقشه‌راهی برای ساختن جامعه‌ای است که در آن «شب» قرارگاه خودسازی و «روز» میدانِ کنشگری اقتصادی، نظامی و اجتماعی است. این پیوند، فرهنگی را پدید می‌آورد که در آن نه معنویت قربانی مادیات می‌شود و نه واقعیت‌های زندگی به بهانه زهد نادیده گرفته می‌شوند.