قطع اینترنت جلوی ترورها را نگرفت؛ هزینه سنگین محدودیت مجازی برای سفره مردم / امنیت و اقتصاد را نباید در برابر یکدیگر قرار داد

به گزارش خبرآنلاین، مدافعان محدودیت اینترنت معتقدند دسترسی آزاد به شبکه‌های ارتباطی خارجی می‌تواند زمینه سوءاستفاده سرویس‌های اطلاعاتی دشمن را فراهم کند. در مقابل، منتقدان هشدار می‌دهند که قطع یا محدودسازی گسترده اینترنت نه تنها امنیت را تضمین نمی‌کند، بلکه می‌تواند به اقتصاد، اعتماد عمومی و تاب‌آوری ملی آسیب بزند.

در جنگ ۱۲ روزه و در پی شهادت سردار شادمانی، اظهارات مهدیه شادمانی، دختر سردار شهید، ابعاد تازه‌ای به این بحث افزود. او در واکنش به ادعاهایی مبنی بر نقش پیام‌رسان‌ها و نرم‌افزارهای خارجی در شناسایی فرماندهان نظامی اعلام کرد که پدرش نه تلفن همراه و نه هیچ وسیله هوشمندی همراه نداشته و پروتکل‌های امنیتی نیز به طور کامل رعایت می‌شده است. به گفته او، محل استقرار این فرمانده ارشد نظامی به طور مداوم تغییر می‌کرد، اما با وجود رعایت ملاحظات امنیتی، دشمن بارها موفق به شناسایی موقعیت او شده بود.

این روایت، پرسشی اساسی را مطرح می‌کند. اگر حتی در شرایط حذف کامل ابزارهای دیجیتال شخصی و رعایت سخت‌گیرانه‌ترین پروتکل‌های امنیتی امکان ردیابی وجود داشته باشد، آیا تمرکز صرف بر مسدودسازی اینترنت عمومی می‌تواند پاسخ مناسبی برای تهدیدات پیچیده اطلاعاتی و فناورانه امروز باشد؟

اظهارات مهدیه شادمانی تنها روایت درباره اثربخشی محدودیت اینترنت نیست. حسین افشین، معاون علمی رئیس‌جمهور، نیز گفته است: «حتی در شرایط جنگی بستن اینترنت راهکار درستی نیست، چرا که دیدیم وقتی اینترنت کامل بسته بود هم ترورها ادامه داشت.»

این اظهارات از آن جهت اهمیت دارد که از سوی یکی از عالی‌ترین مقامات حوزه فناوری کشور مطرح شده است. سخنان افشین در واقع به این پرسش کلیدی اشاره می‌کند که آیا میان قطع دسترسی عمومی مردم به اینترنت و جلوگیری از عملیات اطلاعاتی و امنیتی دشمن، رابطه مستقیمی وجود دارد یا خیر.

مرکز فرماندهی عملیات امنیت سایبری (مرکز ملی فضای مجازی) نیز در بیانیه‌ای درباره علت قطعی اعمال شده اینترنت توضیح داد: «بر اساس بررسی‌های فنی و ارزیابی‌های عملیاتی انجام‌ شده، قطع اینترنت در هفته‌های اخیر، تأثیر معناداری بر خنثی‌سازی حملات سایبری پیشرفته نداشته است.»

مجموعه این شواهد و اظهارات، از روایت خانواده یکی از فرماندهان شهید تا موضع معاون علمی رئیس‌جمهور، بحث درباره کارآمدی سیاست قطع اینترنت را وارد مرحله‌ای تازه کرده است. مرحله‌ای که در آن پرسش اصلی دیگر این نیست که «آیا اینترنت می‌تواند تهدید امنیتی ایجاد کند؟» بلکه این است که «آیا قطع اینترنت عمومی راه‌حل مؤثری برای مقابله با آن تهدیدها محسوب می‌شود؟»

اینترنت در نقش زیرساخت حیاتی

در ماه‌های اخیر و به ویژه پس از جنگ، موضوع محدودسازی اینترنت بار دیگر به یکی از مهم‌ترین مباحث حوزه امنیت، اقتصاد دیجیتال و حکمرانی فناوری تبدیل شده است.

بر اساس گزارش‌های متعدد از جمله اظهارات مقامات اتاق بازرگانی ایران، محدودیت‌های اینترنت روزانه ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار خسارت مستقیم وارد می‌کند و با احتساب خسارات غیرمستقیم (مانند اختلال در زنجیره تأمین، تبلیغات، فروش و فریلنسینگ) این رقم به ۷۰ تا ۸۰ میلیون دلار در روز می‌رسد. 

طبق اعلام رسمی وزیر ارتباطات حدود ۱۰ میلیون نفر شغل‌شان مستقیماً به اینترنت متکی است. شرکت‌های آنلاین خرید کالا مجبور به تعدیل نیروی حدود ۳ درصدی (۲۰۰ نفر) شده‌اند. بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک و متوسط فروش‌شان ۴۰ تا ۷۰ درصد افت کرده و برخی کاملاً تعطیل شده‌اند. 

از سوی دیگر، برخی مسئولان دولتی نیز نسبت به پیامدهای اقتصادی و اجتماعی محدودیت‌های گسترده اینترنت هشدار داده‌اند. عبدالکریم حسین‌زاده، معاون رئیس‌جمهور، با تأکید بر درک ملاحظات امنیتی دوران جنگ تصریح کرده است که نباید امنیت و اقتصاد را در برابر یکدیگر قرار داد. این دیدگاه بر ضرورت طراحی راهکارهایی تأکید دارد که ضمن حفظ امنیت کشور، کمترین آسیب را به زندگی روزمره شهروندان وارد کند.

حسین‌زاده در این رابطه به ایرنا گفت: «واقعیتی که نمی‌توان آن را نادیده گرفت این است که اینترنت امروز صرفاً یک فناوری نیست، بخشی از نان سفره مردم است. همان‌طور که روزگاری جاده، برق و آب زیرساخت توسعه محسوب می‌شدند، امروز اینترنت نیز یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های توسعه است و توسعه روستایی در قرن بیست و یکم بدون اینترنت پایدار و پرسرعت، امکان‌پذیر نیست. امروز صحبتِ اینترنت، صحبتِ سفره بسیاری از خانواده‌های روستایی است. وقتی یک بوم‌گرد امکان دریافت رزرو ندارد، وقتی یک زن روستایی نمی‌تواند محصولات خود را عرضه کند، وقتی یک تولیدکننده کوچک ارتباطش با بازار و مشتریانش قطع می‌شود، طبیعی است که معیشت او تحت تأثیر قرار می‌گیرد.»

این نماینده پیشین مجلس شورای اسلامی با اشاره به اینکه ملاحظات خاص شرایط جنگی و امنیتی قابل درک است، تاکید کرد: «اما تجربه اخیر یک درس مهم داشت؛ امنیت و اقتصاد را نباید در برابر یکدیگر قرار داد و باید راهکارهایی طراحی شود که کمترین آسیب به زندگی مردم وارد شود.»

تشبیه به سلاح

شاید مهم‌ترین اختلاف در مناقشه اینترنت، به نگاه‌های متفاوت نسبت به ماهیت این فناوری بازگردد. بخشی از مدافعان محدودیت‌های گسترده، پلتفرم‌های خارجی را ابزاری در خدمت دشمن می‌دانند و بر همین اساس خواهان کنترل حداکثری آنها هستند. برای نمونه رسول جلیلی در اظهاراتی  پلتفرم‌های آمریکایی از جمله اینستاگرام را به جنگنده‌ها و تسلیحات نظامی تشبیه کرد و گفت این سکوها مثل موشک اژدری که به ناو دنا خورد، هستند. اگر چه او از اظهاراتش عقب نشست اما بحثی را باز کرد که با واکنش‌های گسترده روبه‌رو شد. 

در مقابل، گروهی از کارشناسان و سیاست‌گذاران معتقدند چنین نگاهی می‌تواند به تصمیم‌گیری‌های پرهزینه منجر شود. حسام‌الدین آشنا در واکنش به برخی اظهارات درباره نقش سکوهای خارجی در تهدیدات امنیتی، هشدار داده است که تشبیه پلتفرم‌های ارتباطی به سلاح نظامی، کشور را در یک بن‌بست سیاستی قرار می‌دهد. به اعتقاد او، هیچ کشور عاقلی صرفاً به دلیل آنکه مجرمان یا گروه‌های متخاصم از اینترنت استفاده می‌کنند، کل اینترنت را مسدود نمی‌کند.

در مجلس نیز نشانه‌هایی از اختلاف نظر درباره آینده اینترنت کشور مشاهده شده است. مصطفی پوردهقان، نماینده مجلس، از وجود جریانی خبر داده که معتقد است مردم به قطع اینترنت عادت کرده‌اند و محدودیت‌ها باید ادامه پیدا کند. به گفته او، برخی نمایندگان حتی بازگشایی اینترنت را اقدامی نادرست تلقی کرده‌اند و توسعه پلتفرم‌های داخلی را در گرو تداوم محدودیت‌های اینترنت بین‌المللی می‌دانند.

با این حال، منتقدان این رویکرد معتقدند تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که محدودسازی اینترنت بیش از آنکه مانع فعالیت حرفه‌ای و سازمان‌یافته شود، زندگی میلیون‌ها شهروند عادی و هزاران کسب‌وکار را تحت تأثیر قرار می‌دهد. 

در این میان چالش اصلی امروز نه انتخاب میان «امنیت» و «اینترنت» بلکه  ضرورت یافتن نقطه تعادلی میان امنیت ملی، اقتصاد دیجیتال و حقوق شهروندی است. هر راهکاری که یکی از این سه ضلع را نادیده بگیرد، در بلندمدت با هزینه‌هایی مواجه خواهد شد که ممکن است خود به تهدیدی برای ثبات و امنیت کشور تبدیل شوند.

۵۸۵۸