نام کاربری یا نشانی ایمیل
رمز عبور
لطفا پاسخ را به عدد انگلیسی وارد کنید:
مرا به خاطر بسپار
حتماً برایتان پیش آمده که دنبال یک عنوان خاص بگردید و هرچه بیشتر میگردید، کمتر پیدا میکنید؛ یا فقط چند نسخه با قیمتهای عجیب میبینید.
به گزارش بازار، حتماً برایتان پیش آمده که دنبال یک عنوان خاص بگردید و هرچه بیشتر میگردید، کمتر پیدا میکنید؛ یا فقط چند نسخه با قیمتهای عجیب میبینید. این همان لحظهای است که یک کتاب از «در دسترس» بودن خارج میشود و کمکم به کتاب نایاب (یا دستکم کمیاب) تبدیل میشود. اما نایاب شدن کتاب معمولاً یک اتفاق ناگهانی و رازآلود نیست؛ پشتش مجموعهای از عوامل اقتصادی، حقوقی، توزیعی، فرهنگی و گاهی سیاسی قرار دارد.
در ایران این چرخه پیچیدهتر هم میشود، چون برخی عنوانها ممکن است به دلایل نظارتی/مجوزی وارد مسیر محدودیت شوند و به شکل «غیررسمی» در بازار بچرخند؛ چیزی که باعث میشود موضوع کتاب های ممنوعه در ایران هم با مفهوم نایابی گره بخورد. از آن طرف، وقتی عرضه رسمی کم یا قطع میشود، خرید کتاب دست دوم (و شبکههای فروش نسخههای قدیمی) تبدیل به مسیر اصلی دسترسی میشود و همین، قیمت و کمیابی را تشدید میکند.
در این مقاله، قدمبهقدم بررسی میکنیم چرا بعضی کتابها کمیاب یا نایاب میشوند، چه عواملی در ایران و جهان این روند را سرعت میدهند، و چرا بازار کتاب دست دوم معمولاً اولین جایی است که نشانههای نایاب شدن را در آن میبینید.
سادهترین سناریو این است: کتاب چاپ میشود، موجودی فروش میرود، و بعد تجدید چاپ انجام نمیشود. در صنعت نشر، بسیاری از کتابها بعد از مدتی «Out of Print» میشوند؛ یعنی ناشر فعلاً برنامهای برای چاپ دوباره ندارد. حتی پلتفرمهای بزرگ فروش کتابهای قدیمی توضیح میدهند که بخش بزرگی از کتابهایی که در تاریخ چاپ شدهاند، در دورههایی از زمان «خارج از چاپ» بودهاند و فقط از مسیر فروشندگان دستدوم پیدا میشوند.
چرا تجدید چاپ انجام نمیشود؟
نتیجه این میشود که کتاب بهتدریج وارد مسیر کتاب نایاب میشود؛ چون تقاضا هنوز هست اما عرضه جدید تولید نمیشود.
یکی از واقعیتهای کمتر دیدهشده این است که نگه داشتن انبار بزرگ برای ناشر هزینه دارد. در نشرهای حرفهای، وقتی کتاب کند میفروشد، ناشر ممکن است موجودی را با تخفیف سنگین «جمع» کند (remaindering) و بعد دیگر چاپ جدید را متوقف کند، چون نگهداری طولانیمدت موجودی برایش منطقی نیست.
این یعنی حتی اگر کتاب بد نباشد، ممکن است قربانی حسابوکتاب اقتصادی شود و چند سال بعد، همان کتاب در بازار دستدوم با قیمت بالاتر دیده شود.
گاهی کتاب روی کاغذ «موجود» است، اما در عمل پیدا نمیشود؛ چون سیستم توزیع، سفارشگیری و رساندن کتاب به کتابفروشیها دچار اختلال است. نویسندگان و فعالان نشر بارها توضیح دادهاند که کتابهای با تیراژ بزرگ و بازاریابی قوی مشکل کمتری در توزیع دارند، اما عناوین متوسط یا ناشرهای کوچک بیشتر درگیر کمبود و عقبافتادن سفارشها میشوند.
در ایران هم این مسئله با گرانی کاغذ، هزینه حملونقل و ریسک سرمایهگذاری روی موجودی تشدید میشود: کتابی که توزیع نشود، «کمپیدا» میشود و خیلی زود برچسب نایاب میخورد حتی اگر هنوز رسماً خارج از چاپ اعلام نشده باشد.
یک کتاب ممکن است به خاطر مسائل حقوقی نایاب شود:
در این حالت، ممکن است تقاضا بالا باشد ولی چاپ جدید از نظر حقوقی ممکن نباشد؛ پس نسخههای موجود در بازار کتاب دست دوم ارزشمندتر میشوند.
در ایران، بخشی از چرخه نایاب شدن به ساختار مجوز پیش از چاپ و نظارت پس از انتشار برمیگردد. خودِ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای «مجوز قبل از چاپ» و تأیید طرح جلد و مراحل اداری توضیح رسمی ارائه کرده است. همچنین پژوهشهای دانشگاهی درباره نظام مجوزدهی در ایران به «دو مرحلهای بودن» و سختگیریهای ساختاری اشاره میکنند.
اینجا چند سناریوی رایج داریم:
وقتی عرضه رسمی محدود میشود، تقاضا معمولاً از بین نمیرود؛ فقط به مسیرهای دیگر میرود. همین جابهجایی، «کمیابی» را شدیدتر میکند و قیمتها را بالا میبرد.
گاهی یک کتاب بهطور طبیعی نایاب نشده، اما عدهای با خرید تعداد زیاد از بازار، عملاً موجودی را کم میکنند تا بعداً گرانتر بفروشند. خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) به این پدیده اشاره کرده که برخی دستدومفروشها وقتی میبینند کتابی تجدید چاپ نمیشود، تعداد زیادی نسخه میخرند، انبار میکنند و بعد از اتمام چاپ، با قیمت بالاتر عرضه میکنند.
این دقیقاً همان جایی است که «بازار کتاب دست دوم» هم میتواند راه نجات باشد و هم (در برخی موارد) محل شکلگیری قیمتهای غیرمنطقی.
در تعریف حرفهای، یک کتاب زمانی ارزش (و قیمت) بالاتری پیدا میکند که تقاضا از عرضه جلو بزند، بهخصوص اگر کتاب از نظر موضوعی مهم باشد، نسخهها کم باشند، یا ویژگیهای خاصی مثل چاپ اول/امضا/کیفیت فیزیکی داشته باشد. پس گرانی همیشه به معنی «بهترین کتاب دنیا» بودن نیست؛ ممکن است صرفاً نتیجهی کم بودن نسخهها، توقف چاپ، یا موج تقاضا باشد.
وقتی چاپ متوقف میشود، کتاب دست دوم تبدیل به مسیر اصلی عرضه میشود. بازار دستدوم چند اثر مهم دارد:
بانک ها در حالی به بهانه های مختلف از پرداخت وام بویژه وامهای خرد طفره می روند که فعالان کسب و کار و مردم امید چندانی به دریافت وام و تسهیلات از سیستم بانکی ندارند.
اسفندماه که همیشه ماه اوج معاملات خودرو بود، امسال زیر سایه مذاکرات ایران و آمریکا کم رمق شده؛ خریداران دست نگه داشتند و بازار در انتظار کاهش قیمت به سر می برد.
گزارشهای عملکرد ۱۰ ماهه شرکتهای قند و شکر در سال ۱۴۰۴، با رشد ۸۹ درصدی به ۳۱,۶۴۶ میلیارد تومان رسیده و در مقابل، «قجام» با رشد تنها ۲۹ درصدی، پایینترین عملکرد را ثبت کرده است.
گمرک دستگاهها را مکلف کرد حداکثر ظرف ۵ روز پس از اظهار کالا، مجوز ترخیص کالاهای اساسی را بررسی و صادر کنند.
Δ