روایت یک انقطاع نسلی در «شب بخیر مادر»؛ نبود گفتگو به فاجعه ختم می‌شود

سالار نجفیان کارگردان نمایش «شب بخیر مادر» که این شب‌ها در تماشاخانه لبخند روی صحنه است، در گفتگو با خبرنگار مهر درباره داستان و رویکرد اجرایی این اثر نمایشی توضیح داد: داستان درباره مادری و دختری است که در شهری روستایی در آمریکا با هم زندگی می‌کنند. دختر دچار بیماری‌های مختلف از جمله صرع است و بخش عمده‌ای از این وضعیت، به رابطه‌اش با مادر بازمی‌گردد. شبی که نمایش روایت می‌کند، شبی کاملاً عادی به نظر می‌رسد اما دختر تصمیم گرفته با تفنگ شکاری پدرش دست به خودکشی بزند.

وی ادامه داد: در ابتدا مادر این تصمیم را جدی نمی‌گیرد و آن را انکار می‌کند، اما وقتی متوجه می‌شود که دختر کاملا مصمم است، تلاش می‌کند مانع این کار شود. با این حال، در نهایت این تلاش‌ها به نتیجه نمی‌رسد و دختر خودکشی می‌کند. در پایان، مادر به این آگاهی تلخ می‌رسد که بخش زیادی از آسیب‌های روحی‌ای که به دختر وارد شده، نتیجه رفتار و شیوه تربیتی خود او بوده است.

این کارگردان با اشاره به ویژگی‌های ساختاری متن گفت: این نمایشنامه بارها توسط گروه‌های حرفه‌ای اجرا شده، اما آن‌قدر از نظر ساختار و پرداخت دقیق و عمیق نوشته شده که اگر هم‌زمان چند کارگردان مختلف در تهران آن را اجرا کنند، هرکدام به خوانش و رویکردی متفاوت خواهند رسید.این اثر به‌طور کامل بر پایه دیالوگ و گفتگو میان مادر و دختر شکل گرفته و یک دیالکتیک روان‌شناختی مداوم را پیش می‌برد.

نجفیان افزود: متن از نظر زمانی کمی طولانی و متعلق به چند دهه قبل است. ما تلاش کردیم بدون آسیب زدن به اصل نمایشنامه، برخی توضیحات زائد و زیاده‌گویی‌ها را حذف کنیم تا زمان اجرا به حدود یک ساعت یا کمی کمتر برسد. مخاطب امروز، به‌ویژه در تئاتر، حوصله نشستن دوساعته برای یک گفتگوی صرف را ندارد. این اثر نه اکشن عجیبی دارد و نه حادثه بیرونی، بلکه یک دیالکتیک روان‌شناختی عمیق است.

وی درباره ارتباط مخاطب با اثر توضیح داد: مخاطبی که حتی آشنایی حداقلی با تئاتر ناتورالیستی یا متون روان‌شناختی داشته باشد، به‌راحتی با این نمایش ارتباط برقرار می‌کند. این اثر قرار نیست وجد بصری ایجاد کند، بلکه ذهن و عاطفه مخاطب را درگیر می‌کند و او را وادار به فکر کردن درباره رابطه، خانواده و مسئولیت‌های عاطفی می‌کند.

کارگردان «شب بخیر مادر» درباره هم‌زمانی اجرای اثر با شرایط اجتماعی امروز گفت: زمانی که این متن را انتخاب کردم، هنوز بسیاری از اتفاقات اخیر رخ نداده بود. انتخاب متن به تابستان امسال برمی‌گردد و قرار بود اجرا در دی‌ روی صحنه برود که به دلایل مختلف عقب افتاد. با این حال، مضمون اصلی نمایش درباره شکاف نسلی و ناتوانی نسل‌ها در درک یکدیگر است؛ موضوعی که جامعه ما همچنان به‌شدت با آن درگیر است.

وی ادامه داد: مارشا نورمن سال‌ها پیش به‌خوبی نشان داده که نبود گفتگو و دیالکتیک در خانواده چگونه می‌تواند به یک فاجعه ختم شود؛ فاجعه‌ای مثل تصمیم یک دختر برای خودکشی. اگر بخواهیم از منظر زمانه نگاه کنیم، شاید این تلخی و سیاهی برای اجرای امروز حتی مناسب‌تر هم باشد. شخصاً در شرایط فعلی جامعه، نمی‌توانستم سراغ یک اثر کمدی بروم. وضعیت امروز، وضعیت خنده نیست؛ همه به نوعی عزادارند و کمدی کار کردن در چنین فضایی برای من نوعی بی‌احترامی به جامعه تلقی می‌شد.

نجفیان درباره بازخورد مخاطبان گفت: واقعیت این است که مخاطب تئاتر این روزها به‌شدت کم شده است، اما همان تعداد اندکی که به سالن آمدند، عموماً راضی بودند. درگیرشدن ذهنی‌ای که هدف ما بود و همذات‌پنداری با شخصیت‌ها، تا حد قابل قبولی اتفاق افتاده است.

وی در پاسخ به پرسشی درباره شیوه کارگردانی و میزانسن‌ها توضیح داد: از همان ابتدا سعی کردم از ناتورالیسم صرف فاصله بگیرم. ناتورالیسم بیشتر در بازی‌ها و فضای کلی اثر باقی ماند، اما در طراحی صحنه و میزانسن‌ها سراغ رویکردی متفاوت رفتم. دکور ما کاملاً ثابت نیست؛ از پرده‌ها استفاده کردیم و دیوارهای صلب را حذف کردیم تا فضا حالتی معلق داشته باشد.

این کارگردان در پایان متذکر شد: دیوار اتاق جسی از نوار چسب ساخته شده و پشت آن کاملاً دیده می‌شود. این انتخاب آگاهانه بود، چون در متن هم جسی هیچ حریم شخصی‌ای ندارد و مادر مدام بر او اشراف دارد. خانه‌ای که می‌بینیم، تمثیلی از ذهن جسی است؛ شلوغ، آشفته، معلق و بی‌ثبات. تنها عنصر ثابت صحنه، مبل است؛ مبلی که زمانی متعلق به پدر بوده و حالا مادر روی آن می‌نشیند و برای من نماد نوعی تداوم سلطه و حافظه است.

نمایش «شب بخیر مادر» به نویسندگی مارشا نورمن و کارگردانی سالار نجفیان از ۲۳ بهمن در تماشاخانه لبخند روی صحنه رفته است و اجراهای عمومی آن تا ۱۶ اسفند ادامه دارد.

بهار کریم‌زاده و نسرین مرادی گروه بازیگران این نمایش را تشکیل می‌دهند.

عکس از امیر ناصری است.