نقش اتاق فکرهای دانشگاهی در مدیریت بحران‌ها؛ وقتی دانشگاه سنگر می‌شود

به گزارش خبرنگار مهر، جنگ به‌عنوان مخرب‌ترین پدیده بشری، تمام ارکان یک جامعه را درگیر کرده و به چالش می‌کشد. در میانه جنگ هرچند نقش تامین‌کنندگان انرژی و خوراک، پزشکان و پرستاران غیرقابل توصیف است؛ اما دانشگاه‌ به‌عنوان کانون نخبگان هم نقشی حیاتی دارد. دانشگاه‌ها به ویژه در جنگ‌های اخیر از مکان‌هایی بوده‌اند که به نحوی مورد حمله قرار داشتند. برای مثال حمله به دانشگاه اسلامی غزه از سوی اسرائیل نشان داد این رژیم کوچک‌ترین ابایی در مقابله با دانش ندارد. در ایران هم طی هفته‌های اخیر آسیب به ضلع جنوبی دانشگاه علم و صنعت را می‌توان در ادامه چنین اقداماتی در نظر گرفت.

دانشگاه‌ها هم‌زمان هم هدف حملات نظامی برای فلج کردن آینده یک ملت هستند و هم به عنوان موتور محرک مقاومت مدنی و علمی عمل می‌کنند. تاریخ نشان داده است که در زمانه جنگ، دانشگاه‌ها می‌توانند به سنگرهای عقلانیت و مدیریت بحران تبدیل می‌شوند.

دانشگاه به مثابه زیرساخت حیاتی

نگاهی به جنگ‌های ۱۰۰ سال اخیر نشان می‌دهد نخستین اقدام دانشگاه‌ها در زمان وقوع جنگ، تغییر کاربری فضاهای فیزیکی است. به دلیل وسعت و تمرکز امکانات در دانشگاه‌ها، این مکان‌ها به مراکز لجستیکی تبدیل شده‌اند. برای مثال دانشکده‌های علوم پزشکی، به دلیل بهره‌مندی از نیروی متخصص (دانشجویان سال‌های آخر و اساتید) و تجهیزات آزمایشگاهی، به سرعت به بیمارستان‌های پشتیبان تبدیل می‌شوند. در جنگ‌های شهری، وقتی بیمارستان‌های عمومی زیر بار ترافیک مجروحان کمر خم می‌کنند، بخش‌های تروما و جراحی در دانشکده‌های طب راه‌اندازی شده و این یک راهکار برای دوام آوردن در مقابل شدت حملات محسوب می‌شود.

مقاومت از طریق تداوم آموزش

یکی از موثرترین اقدامات دانشگاه‌ها، اصرار بر ادامه فعالیت‌های آموزشی حتی در بدترین شرایط است. این اقدام بیش از آنکه جنبه علمی داشته باشد، جنبه‌ای روانی و سیاسی دارد. در جنگ‌های بزرگ یک قرن اخیر، تشکیل کلاس‌های درس زیر صدای آژیر یا در پناهگاه‌ها، پیامی روشن به دشمن و جامعه است: ساختار مدنی کشور نمرده است. این تداوم، حتی مانع از مهاجرت توده‌ای نخبگان و ناامیدی مطلق جوانان می‌شود.

در برخی از جنگ‌ها، مانند آنچه در ایران شاهد آن هستیم، دانشگاه‌ها در بسترهای دیجیتال به حیات خود ادامه می‌دهند تا از گسست نسلی در تولید دانش جلوگیری کنند و امید و آینده را پروبال دهند. تصمیم وزارت علوم در ایران مبنی به ادامه آموزش از طریق بسترهای دیجیتال، در ادامه همین ایده شکل گرفت که دانش را نباید و نمی‌توان متوقف و معطل جنگ کرد.

بازوی مشورتی

دولت‌ها در زمان جنگ با کوهی از مسائل غیرمنتظره روبرو می‌شوند که حل آنها تنها به قدرت نظامی بستگی ندارد؛ بلکه تخصص و دانش را می‌طلبد. برای نمونه دانشکده‌های اقتصاد با ارائه مدل‌های جیره‌بندی، کنترل تورم و پیشنهاد روش‌های جایگزین برای تامین ارز، درباره مقابله با مشکلات معیشتی شهروندان اقدام می‌کنند. آنها زنجیره‌های تامین را تحلیل کرده و به دولت کمک می‌کنند تا منابع محدود را بهینه‌تر توزیع کند.

در جنگ‌های جدید دانشکده‌های کامپیوتر و برق در خط مقدم مقابله با حملات سایبری به زیرساخت‌های ملی (برق، آب، بانک) قرار می‌گیرند. همچنین، تحلیلگران داده در دانشگاه‌ها با پایش شبکه‌های اجتماعی، به شناسایی و خنثی‌سازی عملیات روانی و اخبار جعلی دشمن کمک می‌کنند.

حقوقدانان دانشگاهی با مستندسازی دقیق نقض حقوق بشر و جنایات جنگی بر اساس کنوانسیون‌های ژنو، پرونده‌های حقوقی لازم را برای ارائه در مجامع بین‌المللی آماده می‌کنند. این اقدام، فشار دیپلماتیک بر متجاوز را افزایش می‌دهد.

صیانت از هویت ملی و میراث فرهنگی

دانشگاه‌ها تنها توزیع کننده دانش نیستند، بلکه حافظان هویت یک ملت هم به حساب می‌آیند. در زمان جنگ که خطر نابودی موزه‌ها و آرشیوها وجود دارد، دانشگاه‌ها وارد عمل می‌شوند تا با اسکن و دیجیتالی کردن نسخه‌های خطی و اسناد تاریخی ملی برای جلوگیری از نابودی فیزیکی آنها اقدام کنند. همچنین دانشکده‌های کشاورزی و زیست‌شناسی با حفاظت از بذرها و گونه‌های بومی در شرایط اضطراری، امنیت غذایی و زیستی کشور را برای دوران پس از جنگ تضمین می‌کنند.

در ایران اقدام حسین سیمایی، وزیر علوم در نوشتن نامه به یونیسف و یونسکو در محکومیت کشتار دانش‌آموزان در میناب و آسیب به آثار تاریخی را می‌توان شکلی از صیانت از هویت ملی و میراث فرهنگی و توجه به قربانیان جنگ دانست.

نقش دانشگاهیان در انسجام اجتماعی

در زمان بحران که دوقطبی‌های سیاسی ممکن است تشدید شود، دانشگاهیان با زبان عقلانیت و گفت‌وگو، به کنار یکدیگر قرار گرفتن ملت در مقابل دشمن خارجی کمک کنند.

گروه‌های علوم اجتماعی با ثبت تجربیات زیسته مردم در جنگ، اجازه نمی‌دهند رنج‌های انسانی فراموش شود و از این طریق، همبستگی ملی را تقویت می‌کنند.