روایت خودباوری در نانو؛ از بازار ۱۸۰۰ میلیون دلاری تا صادرات به ۶۳کشور

به گزارش خبرنگار مهر، برنامه توسعه فناوری نانو در ایران در سال‌های اخیر از مسیر صرفاً پژوهشی عبور کرده و با تمرکز نظام‌مند بر حلقه‌های مفقوده اکوسیستم نوآوری، اکنون به نقطه‌ای رسیده است که همزمان شاهد جهش در زیرساخت‌های آزمایشگاهی، شکوفایی کسب‌وکارهای نوپا، و حضور مؤثر در بازارهای بین‌المللی هستیم.

ستاد فناوری نانو در دولت چهاردهم با طراحی برنامه‌های زنجیره‌ای از ایده تا بازار، مسیر توسعه این فناوری راهبردی را هموارتر ساخته است. در این مسیر، برگزاری ۱۵ دوره اعتبارسنجی برای ۲۱۹ تیم نوپا با مشارکت شتابدهنده‌ها، حمایت از ۷۹ طرح در برنامه بنیان‌گذاری کسب‌وکارهای فناوری نانو، و حضور ۶۰ کسب‌وکار نوپا در برنامه افزایش مقیاس، تنها بخشی از اقدامات گسترده‌ای است که نشان از عزم جدی برای ساختارمند کردن حمایت از فناوران دارد. این رویکرد نظام‌مند در پنج سال اخیر به حمایت از بیش از ۷۰۰ پروژه توسعه فناوری و محصول انجامیده است.

توسعه درون‌زا؛ پیوند صنعت و دانشگاه با حمایت ستاد نانو

نقطه عطف در سیاست‌های حمایتی ستاد نانو را باید در برنامه «توسعه درون‌زا» جستجو کرد؛ برنامه‌ای که با هدف تحریک تقاضای صنعت برای فناوری‌های نوین طراحی شده و طی آن، شرکت‌های صنعتی به شرط دارا بودن تیم تحقیق و توسعه، از تسهیلات ارزان‌قیمت و پژوهانه شبکه آزمایشگاهی بهره‌مند می‌شوند. آمارها نشان می‌دهد که در پنج سال اخیر، ۱۶۰ طرح تحقیق و توسعه در ۱۳۳ شرکت صنعتی مورد حمایت ستاد نانو قرار گرفته است؛ اقدامی که نشان از پیوند موفق دانشگاه و صنعت و حرکت به سمت صنعتی‌سازی دانش دارد.

در همین راستا، شبکه آزمایشگاهی فناوری نانو که با هدف ایجاد بستر مناسب برای ارائه خدمات آزمایشگاهی به محققان دانشگاهی و صنعتی و استفاده بهینه از ظرفیت‌های آزمایشگاهی کشور شکل گرفته، اکنون به جایگاهی رسیده است که ۳۰۷۶ تجهیزات نانو در ۹۲ آزمایشگاه تحقیقاتی در دانشگاه‌ها و بخش خصوصی در قالب این شبکه به ارائه خدمات مشغول هستند.

۳۳۷ دستگاه پیشرفته ساخت داخل؛ از قطع وابستگی تا خودباوری فناورانه

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای برنامه ملی نانو که کمتر مورد توجه قرار گرفته، اما تأثیر عمیقی بر استقلال فناورانه کشور داشته، ساخت تجهیزات پیشرفته توسط شرکت‌های داخلی است. آموزش و پژوهش در فناوری نانو ذاتاً به تجهیزات پیشرفته‌ای وابسته است که تهیه آنها از خارج معمولاً با محدودیت‌های متعدد و گاه تحریم‌های بی‌رحمانه مواجه است. از سوی دیگر، بدون ورود به عرصه ساخت این تجهیزات، کشور هرگز نمی‌تواند به نوآوری و پویایی پایدار در تولید محصولات جدید دست یابد.

تجربه موفق ایران در این حوزه نشان می‌دهد که تاکنون ۳۳۷ دستگاه پیشرفته توسط ۷۶ شرکت ایرانی ساخته شده است؛ دستاوردی که فراتر از ایجاد بازار داخلی و قطع وابستگی به خارج، به تقویت خودباوری در متخصصان شرکت‌های داخلی انجامیده و الگویی برای سایر حوزه‌های فناورانه کشور ترسیم کرده است.

۱۹ درصد از پتنت‌های جهانی ایران در اختیار نانو؛ جایگاه سوم جهان در استانداردسازی

در عرصه مالکیت فکری که از مهم‌ترین شاخص‌های قدرت فناورانه هر کشور محسوب می‌شود، جایگاه ایران نیز چشمانداز روشنی دارد. تاکنون ۳۷۳ پتنت نانو ایران در دفاتر ثبت پتنت معتبر جهان از قبیل دفتر آمریکا (USPTO) و اروپا (EPO) به ثبت رسیده است. این رقم معادل ۱۹ درصد از کل پتنت‌های ایران در تمامی حوزه‌های علم و فناوری در این دفاتر است؛ آماری که نشان از سهم قابل توجه فناوری نانو در قدرت ثبت اختراعات بین‌المللی کشور دارد. در کنار این، موضوع استانداردسازی به عنوان یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های تجاری‌سازی و توسعه بازار محصولات فناورانه با جدیت دنبال شده و تاکنون ۱۹۳ استاندارد ملی فناوری نانو در کشور تدوین و به تصویب کمیته ملی استاندارد فناوری نانو رسیده است. این دستاورد، ایران را در رتبه سوم جهان از نظر تعداد استانداردهای ملی نانو قرار داده و نشان از جایگاه ممتاز کشور در تدوین قواعد بازی فناوری‌های نوین دارد.

تریبون نانو و صنعت؛ از نشست‌های ترویجی تا حضور در بازارهای بین‌المللی

اما حلقه نهایی زنجیره توسعه فناوری، تجاری‌سازی و توسعه بازار است؛ حلقه‌ای که ستاد نانو در سال‌های اخیر با جدیت تمام بر آن متمرکز شده است. برگزاری پنجمین رویداد «تریبون نانو و صنعت» با ۷۰ ارائه توسط مدیران، متخصصان و فناوران نانو و انتشار ۳۵ عنوان گزارش صنعتی فناوری نانو، گامی در جهت شفاف‌سازی و انتقال دانش میان صنعت و فناوران بوده است. همچنین برگزاری ۷۷ برنامه نشست صنعتی و بازدید از خطوط تولید در شهرک‌های صنعتی و بیش از ۶۰۰ جلسه ترویج صنعتی در دولت چهاردهم، نشان از عزم جدی برای نفوذ فناوری نانو به لایه‌های مختلف صنعت کشور دارد.

نتیجه این تلاش‌ها، تولید بیش از ۱۹۰۰ محصول نانو توسط حدود ۴۳۰ شرکت نانو در بیش از ۱۵ حوزه صنعتی مبتنی بر فناوری‌های داخلی است. از این میان، بیش از ۳۸۰ خط تولید صنعتی با ماشین‌آلات و تجهیزات نانو ساخت ایران مورد بهره‌برداری قرار گرفته‌اند. نکته قابل توجه آنکه این موفقیت فراتر از مرزهای کشور نیز گسترش یافته و برخی از این تجهیزات و خطوط تولید از جمله خط تولید صنعتی نانوالیاف، خط تولید پوشش‌های سخت نانو و سامانه نانو تصفیه صنعتی پساب به کشورهای کره جنوبی، چین و مالزی صادر شده است.

بازار ۱۸۰۰ میلیون دلاری نانو ایران؛ سهم ۱۰ درصدی صادرات از کل فروش

ارقام مربوط به بازار محصولات نانو نیز تصویری از رشد پایدار این صنعت را ترسیم می‌کند. حجم فروش بازار محصولات نانو ساخت ایران در سال ۱۴۰۳، حدود ۹۷۳ هزار میلیارد ریال محاسبه شد که ارزش دلاری آن برابر با ۱۸۰۰ میلیون دلار است. از این مقدار، ۱۸۳ میلیون دلار یعنی ۱۰.۲ درصد از کل بازار نانو را صادرات این محصولات تشکیل داده‌اند. تدوین و انتشار مجموعه کتاب‌های مرجع محصولات فناوری نانو ساخت ایران به زبان‌های فارسی و انگلیسی نیز گامی در جهت معرفی نظام‌مند توانمندی‌های صادراتی کشور به بازارهای جهانی است.

آنچه از مجموع این دستاوردها برمی‌آید، تصویر یک زیست‌بوم فناورانه بالغ است که از زیرساخت آزمایشگاهی قدرتمند و شبکه استانداردسازی پیشرو گرفته تا حمایت نظام‌مند از کسب‌وکارهای نوپا و حضور موفق در بازارهای بین‌المللی، تمامی حلقه‌های زنجیره ارزش فناوری را پوشش می‌دهد و می‌تواند الگویی برای سایر حوزه‌های فناورانه کشور در مسیر تحقق اقتصاد دانش‌بنیان باشد.

محصولات نانوی ایران ۶۳ کشور دنیا صادر شد

محصولات نانوی ایران در سال ۱۴۰۳ به حدود ۶۳ کشور دنیا صادر شدند که عراق، ترکیه، هند، ونزوئلا، پاکستان و روسیه شش مقصد اول صادرات محصولات نانو ایران بودند و نزدیک به ۷۰ درصد از کل صادرات نانوی ایران به این شش کشور صورت گرفته است.