پیروزی لشکر خدا، سنتی است که از مسیر مجاهدت می‌گذرد

خبرگزاری مهر-گروه دین، حوزه و اندیشه: توجه دوباره به نهج‌البلاغه همزمان با آغاز نهضت اسلامی در اوایل دهه چهل شمسی است و متفکران انقلاب اسلامی به این کتاب شریف و مفاهیم آن توجه ویژه ای داشتند. اهتمام به این کتاب شریف را می‌توان در سخنرانی‌های حضرت آیت الله خامنه‌ای در کنگره نهج‌البلاغه که نخستین بار در بهار ۱۳۶۰ ایراد شد، مشاهده کرد: ما امروز در دنیای اسلام – که درک و دریافت و بینش اسلامی در آن گاهی با فاصله‌هایی به اندازه‌ی فاصله‌ی ایمان و کفر از هم دور هستند – با واقعیتی مواجه هستیم. امروز آشکارترین و روشن‌ترین حقایق اسلامی به وسیله‌ی بعضی از مدعیان اسلام در کشورهای اسلامی نادیده گرفته می‌شود. امروز همان روزی است که شعارها یکسان است اما جهت‌گیری‌ها به شدت مغایر یکدیگر است، امروز شرایطی مشابه شرایط دوران حکومت امیرالمؤمنین است، پس روزگار نهج‌البلاغه است.

در روزهای ماه مبارک رمضان که در مهمانی خدا شرکت می‌کنیم و در طرح قرآنی «زندگی با آیه ها» هر روز با یک آیه از قرآن کریم مأنوس هستیم، پسندیده است که آیه روز را از منظر امیرالمومنین علی علیه السلام و کتاب شریف نهج‌البلاغه نیز بررسی کنیم.

گزارش پیش رو با تکیه بر آیه ۱۷۳ سوره مبارکه صافات («وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ»؛ و همانا سپاه ما پیروزمندان‌اند) و با استعانت از آموزه‌های نهج‌البلاغه، به تحلیل مفهوم پیروزی نهایی جبهه حق از منظری اجتماعی و فرهنگی می‌پردازد.چگونه نصرت الهی در بستر سنت‌های حاکم بر جامعه و تحولات فرهنگی محقق می‌شود.

سنت پیروزی حق و ساختار جبهه الهی

آیه ۱۷۳ سوره صافات بیانگر یک سنت تخلف‌ناپذیر الهی است. «جندالله» یا سپاه خداوند در ادبیات قرآنی و نهج‌البلاغه، صرفاً به معنای یک تشکل نظامی نیست، بلکه نمادی از جریانی است که آرمان‌های الهی را در زمین پیاده می‌کند. امیرالمؤمنین (ع) در جای‌جای نهج‌البلاغه بر این نکته تأکید می‌ورزند که حق به ذات خود پیروز است، اما تجلی این پیروزی در گروی پایداری و استقامت پیروان حق است. ایشان در حکمت ۴۰۰ می‌فرمایند: «مَنْ صَارَعَ الْحَقَّ صَرَعَهُ»؛ یعنی هر کس با حق درافتد، حق او را بر زمین می‌زند. این نگاه لایه‌های عمیق‌تری از آیه مورد نظر را می‌گشاید؛ پیروزی سپاه خدا لزوماً در غلبه فیزیکی آنی نیست، بلکه در پایداری منطق حق و نابودی ماهوی باطل نهفته است.

از دیدگاه اجتماعی، «جندالله» به جامعه‌ای اطلاق می‌شود که بر مدار حق انسجام یافته است. حضرت علی (ع) در خطبه‌های متعددی (مانند خطبه ۱۷۳ و ۱۷۶) به ویژگی‌های کارگزاران و پیروان جبهه حق اشاره می‌کنند. پیروزی سپاه خدا در گروی «انضباط اجتماعی» و «اطاعت از رهبری آگاه» است. امام در خطبه ۱۷۳ بر این نکته تأکید دارند که سزاوارترین مردم به خلافت و رهبری، تواناترین آن‌ها در اجرای فرمان خداست. از منظر اجتماعی، سپاهی که آیه ۱۷۳ سوره صافات از پیروزی حتمی آن سخن می‌گوید، جامعه‌ای است که در آن حقوق متقابل والی و رعیت رعایت شود. پیروزی در این نگاه، ثمره پیوند مستحکم میان آحاد جامعه و آرمان‌های توحیدی است.

ابعاد فرهنگی: استقامت و بصیرت در برابر تلاطم‌ها

فرهنگ نهج‌البلاغه، فرهنگِ «بصیرت» است. برای آنکه مصداق سپاه پیروز باشیم، باید از نظر فرهنگی به بلوغی رسید که فتنه‌ها و آمیختگی‌های حق و باطل، مسیر را گم نکند. امام در خطبه ۵۰ هشدار می‌دهند که باطل با حق درمی‌آمیزد تا مردم را بفریبد، اما سپاه پیروز خدا کسانی هستند که با نور یقین از این غبارها عبور می‌کنند. آیه «وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ» در واقع پاداش فرهنگی کسانی است که در برابر سختی‌ها، «صبر» و «استقامت» را پیشه کرده‌اند. امام در خطبه ۱۷۶ خطاب به مردم می‌فرمایند: «بر سر سخن خود پایمردی کنید و در راهی که فرمان داده استقامت ورزید». این استقامت فرهنگی، همان عاملی است که پیروزی را از یک وعده انتزاعی به یک واقعیت ملموس اجتماعی تبدیل می‌کند.

یکی از کلیدی‌ترین آموزه‌های نهج‌البلاغه که با آیه ۱۷۳ صافات پیوند می‌خورد، مشروط بودن پیروزی به «ایمان واقعی» است. پیروزی سپاه خدا یک جبر تاریخی بدون عمل نیست، بلکه سنتی است که از مسیر مجاهدت می‌گذرد. امام علی (ع) در نامه‌ها و خطبه‌های جهادی خود تبیین می‌کنند که خداوند پیروزی را به کسانی ارزانی می‌دارد که «تن‌آسایی» را رها کرده و برای برپایی عدالت هزینه داده باشند. در نگاه فرهنگی نهج‌البلاغه، بزرگترین شکست، شکستِ اخلاقی و سقوط ارزش‌هاست؛ لذا سپاهی که اخلاق را حفظ کند، حتی اگر در میدان نظامی آسیب ببیند، طبق نص صریح آیه ۱۷۳ صافات، «غالب» واقعی است، چرا که آرمان او زنده مانده است.

پیروزی وعده داده شده در سوره صافات، از دریچه نهج‌البلاغه مسیری است که از خودسازی فردی، انتظام اجتماعی و بصیرت فرهنگی می‌گذرد. جبهه حق زمانی به «غلبه» نهایی می‌رسد که لشکریانش نه تنها در میدان رزم، بلکه در میدان رعایت حقوق مردم، ایستادگی در برابر ظلم و حفظ پیوند با وحی، پیشتاز باشند. معارف نهج‌البلاغه، نقشه راهی عملی برای تحقق وعده الهی در پیروزی سپاهیان خدا در بستر تحولات پرفراز و نشیب تاریخ بشری است.