عباسعلی شفیعی: معماری را از طراحی به حرف تقلیل دادند

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- کوروش دیباج: اصفهان در یکی از رویدادهای فرهنگی و حرفه‌ای معماری معاصر ایران میزبان نشستی بود که در آن تجربه‌های چند دهه فعالیت معماری و هنری عباسعلی شفیعی، معمار و نگارگر، مورد واکاوی قرار گرفت. نشست «شب معمارانه ۹» با عنوان نکوداشت عباسعلی شفیعی توسط زنجیره فرهنگی ایوان در خانه تاریخی صفوی اصفهان برگزار شد؛ رویدادی که با حضور جمعی از معماران، پژوهشگران، دانشجویان معماری و فعالان فرهنگی همراه بود و به فرصتی برای بازخوانی بخشی از تاریخ حرفه‌ای معماری در اصفهان و ایران تبدیل شد. در این نشست امیرمحمد اخوان، معمار، و عباسعلی شفیعی، معمار و نگارگر پیشکسوت درباره مسیر حرفه‌ای، تجربه‌های آموزشی، تحولات نظام آموزش معماری و شکل‌گیری جریان‌های حرفه‌ای در دهه‌های گذشته سخن گفتند؛ سخنانی که در مجموع تصویری چندلایه از زیست حرفه‌ای یک معمار ایرانی در پیوند با هنرهای تجسمی، تحولات اجتماعی و ساختارهای حرفه‌ای ارائه داد.

در این نشست، سخنرانان تلاش کردند با مرور خاطرات، تجربه‌های حرفه‌ای و تأملات نظری، مسیر شکل‌گیری اندیشه معماری در دهه‌های گذشته را بازخوانی کنند و نسبت میان هنر، زندگی و معماری را از منظر تجربه‌های زیسته بررسی نمایند.

روایت زیست حرفه‌ای یک معمار در بستر تجربه‌های هنری

امیرمحمد اخوان، معمار در ابتدای این نشست با اشاره به اهمیت ثبت و روایت تجربه‌های پیشکسوتان معماری تأکید کرد: بسیاری از مسیرهای فکری و حرفه‌ای در معماری از دل تجربه‌های زیسته و شرایط زندگی شکل می‌گیرند.

او گفت: آنچه در زندگی حرفه‌ای عباسعلی شفیعی قابل توجه است پیوندی است که میان معماری، هنرهای تجسمی و تجربه‌های شخصی برقرار شده و این پیوند در آثار و نگاه او به معماری به‌وضوح قابل مشاهده است.

به گفته اخوان، زندگی حرفه‌ای شفیعی نشان می‌دهد: معماری صرفاً به معنای تولید ساختمان نیست، بلکه معماری می‌تواند شیوه‌ای برای فهم و سامان دادن به زندگی باشد.

او تأکید کرد: بسیاری از هنرمندان و معماران از مسیرهای غیرخطی به معماری رسیده‌اند و شرایط اجتماعی و اقتصادی در شکل‌گیری این مسیرها نقش مهمی ایفا کرده است.

این معمار همچنین به اهمیت شیوه‌های ادراک بصری در فرآیند شکل‌گیری اندیشه معماری اشاره کرد و گفت: در نسل‌های پیشین معماران، طراحی و ترسیم دستی نقش محوری در فهم فضا و محیط داشت.

او در این زمینه از تجربه‌های آموزشی برخی استادان معماری یاد کرد: خاطرات روزانه خود را نه با کلمات بلکه با ترسیم کروکی ثبت می‌کردند؛ روشی که به گفته او امکان درک عمیق‌تر از زمانه و محیط را فراهم می‌کرد.

اخوان با اشاره به تغییرات فرهنگی و تکنولوژیک در سال‌های اخیر افزود: امروز بخش قابل توجهی از ارتباطات و روایت‌ها به گفتار و فایل‌های دیجیتال محدود شده است، در حالی که سنت طراحی دستی و مشاهده مستقیم محیط یکی از پایه‌های مهم تربیت معماران در گذشته بود.

او تأکید کرد: بازگشت به این ریشه‌ها می‌تواند برای نسل جوان معماران الهام‌بخش باشد و زمینه‌ای برای شکل‌گیری خلاقیت‌های اصیل فراهم کند.

این معمار با اشاره به اهمیت ارتباط میان نسل‌ها در حرفه معماری گفت یکی از اهداف برگزاری شب‌های معمارانه ایجاد فضایی برای گفت‌وگو میان پیشکسوتان و نسل‌های جدید است؛ گفت‌وگویی که می‌تواند به انتقال تجربه‌ها و تداوم حافظه حرفه‌ای معماری کمک کند.

از مینیاتور تا معماری؛ شکل‌گیری یک نگاه چندرسانه‌ای به فضا

در بخش دیگری از نشست، عباسعلی شفیعی، معمار و نگارگر پیشکسوت با مرور خاطرات خود از دوران تحصیل و فعالیت حرفه‌ای به بیان تجربه‌هایی پرداخت که به گفته او نقش مهمی در شکل‌گیری نگاهش به معماری داشته‌اند.

او با تأکید بر اینکه معماری بیش از آنکه مبتنی بر سخن باشد مبتنی بر عمل و طراحی است، گفت: در دوران تحصیل در دانشکده هنرهای زیبا فضای آموزشی بر پایه ارائه پروژه و ترسیم طرح‌ها شکل گرفته بود و دانشجویان از طریق طراحی و ارائه آثار خود با یکدیگر رقابت می‌کردند.

شفیعی یادآور شد: در آن دوره استادانی چون هوشنگ سیحون و دیگر معماران برجسته به دانشکده رفت‌وآمد داشتند و آموزش معماری بر مبنای پروژه و ارائه طرح در آتلیه‌ها انجام می‌شد. به گفته او دانشجویان موظف بودند طرح‌های خود را در جلسات داوری ارائه دهند و آثار پس از ارزیابی در فضای دانشکده به نمایش گذاشته می‌شد.

او با اشاره به تغییراتی که در دوره‌های بعدی در نظام آموزش معماری رخ داد گفت: با ورود برخی رویکردهای جدید آموزشی، بخشی از سنت‌های آتلیه‌ای و تمرکز بر طراحی کمرنگ شد و گفت‌وگوهای نظری جایگاه پررنگ‌تری یافتند.

شفیعی افزود: اگرچه مباحث نظری در معماری اهمیت دارند اما جوهره این حرفه در طراحی و تجربه عملی نهفته است.

این معمار و نگارگر همچنین درباره ارتباط میان فعالیت‌های هنری خود در حوزه مینیاتور و نگاهش به معماری توضیح داد.

به گفته او در سال‌های جوانی به دلیل شرایط اقتصادی ناچار بود از طریق نقاشی و مینیاتور هزینه‌های زندگی و تحصیل خود را تأمین کند. همین تجربه‌ها به تدریج باعث شد نگاه تصویری و هنری او به فضا تقویت شود.

شفیعی گفت: بسیاری از طرح‌هایی که بعدها در ذهن او برای پروژه‌های معماری شکل گرفتند ریشه در همان تجربه‌های نقاشی و مشاهده دقیق محیط داشتند. او تأکید کرد برای یک معمار، قدرت مشاهده و توانایی تصویرسازی ذهنی از فضا اهمیت اساسی دارد و هنرهای تجسمی می‌توانند این توانایی را تقویت کنند.

ضرورت کار گروهی و شکل‌گیری مهندسان مشاور در اصفهان

بخش مهمی از سخنان شفیعی به تجربه‌های حرفه‌ای او در شکل‌گیری ساختارهای مشاوره معماری در اصفهان اختصاص داشت.

او با اشاره به اینکه معماری فعالیتی فردی نیست تأکید کرد: پروژه‌های معماری نیازمند همکاری میان گروه‌های مختلف تخصصی هستند و بدون کار تیمی امکان دستیابی به کیفیت مطلوب وجود ندارد.

به گفته شفیعی، در سال‌هایی که فعالیت حرفه‌ای خود را در اصفهان آغاز کرد بسیاری از پروژه‌ها به صورت فردی انجام می‌شدند و ساختارهای حرفه‌ای منسجمی برای همکاری میان معماران و مهندسان وجود نداشت. همین مسئله باعث شد او به فکر ایجاد تشکل‌های صنفی و گروه‌های مشاوره بیفتد.

او توضیح داد: در همان سال‌ها گروهی از معماران و مهندسان اصفهان گرد هم آمدند و نخستین انجمن صنفی را در این شهر تشکیل دادند. هدف از ایجاد این تشکل شناسایی توانایی‌های حرفه‌ای معماران و فراهم کردن زمینه همکاری میان آنان در قالب مهندسان مشاور بود.

شفیعی یادآور شد: این حرکت در زمان خود اقدامی نوآورانه محسوب می‌شد و حتی در سطح ملی نیز مورد توجه قرار گرفت.

به گفته او پس از شکل‌گیری این گروه، اعضای آن برای معرفی فعالیت‌های خود به تهران دعوت شدند و در دیدارهایی با مسئولان وقت درباره ضرورت توسعه مهندسان مشاور در شهرهای مختلف کشور گفت‌وگو کردند.

این معمار پیشکسوت تأکید کرد: شکل‌گیری چنین ساختارهایی نقش مهمی در حرفه‌ای شدن معماری در اصفهان داشت و به تدریج زمینه برای حضور گروه‌های مشاوره در پروژه‌های شهری و دانشگاهی فراهم شد.

شفیعی افزود بسیاری از دفاتر مهندسان مشاور که امروز در اصفهان فعالیت می‌کنند در ادامه همان جریان اولیه شکل گرفته‌اند.

معماری به مثابه پژوهش اجتماعی و اقتصادی

شفیعی در بخش دیگری از سخنان خود به تجربه‌هایش در پروژه‌های دانشگاهی اشاره کرد و گفت: یکی از مهم‌ترین درس‌هایی که در فعالیت حرفه‌ای آموخته این است که طراحی معماری باید بر پایه مطالعات اجتماعی و اقتصادی شکل بگیرد.

او با اشاره به تجربه طراحی طرح جامع یک دانشگاه گفت: پیش از آغاز طراحی، گروه مشاور مطالعات گسترده‌ای درباره ساختار اجتماعی و نیازهای آموزشی منطقه انجام داد. این مطالعات نشان داد شهر مورد نظر بیش از هر چیز به توسعه رشته‌های علوم پایه و مهندسی نیاز دارد.

به گفته شفیعی نتیجه این بررسی‌ها تغییر رویکرد اولیه پروژه بود و در نهایت برنامه‌ریزی برای ایجاد دانشکده‌های علوم پایه و فنی مهندسی در اولویت قرار گرفت.

او تأکید کرد: چنین تصمیم‌هایی تنها زمانی امکان‌پذیر است که پروژه معماری بر پایه پژوهش‌های دقیق اجتماعی و اقتصادی شکل گرفته باشد.

این معمار با بیان اینکه بسیاری از پروژه‌های معماری بدون چنین مطالعاتی آغاز می‌شوند گفت نقش مهندسان مشاور دقیقاً در همین نقطه اهمیت پیدا می‌کند؛ یعنی جایی که تیم‌های تخصصی با انجام مطالعات چندرشته‌ای مسیر طراحی را مشخص می‌کنند.

شفیعی در پایان سخنان خود بر اهمیت ثبت تجربه‌های حرفه‌ای تأکید کرد و گفت: خاطرات و تجربه‌های معماران می‌تواند به عنوان بخشی از حافظه تاریخی این حرفه مورد استفاده نسل‌های بعدی قرار گیرد.

او افزود بسیاری از معماران در طول زندگی حرفه‌ای خود تجربه‌های ارزشمندی به دست می‌آورند که اگر ثبت نشوند به تدریج از حافظه جمعی حرفه معماری حذف خواهند شد.

مرور تجربه‌های عباسعلی شفیعی در نشست شب معمارانه ۹ نشان داد که مسیر معماری در ایران نه تنها از دل آموزش دانشگاهی بلکه از تعامل میان هنر، زندگی اجتماعی و تلاش‌های جمعی معماران شکل گرفته است. چنین نشست‌هایی می‌توانند زمینه‌ای برای حفظ و انتقال این تجربه‌ها فراهم کنند و به شکل‌گیری گفت‌وگویی مستمر میان نسل‌های مختلف معماری کمک نمایند؛ گفتگویی که برای آینده حرفه معماری در ایران اهمیتی بنیادین دارد.