بازگشت تئاتر به صحنه؛ مطالبه اهالی هنر در خراسان رضوی

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- مرجانه حسین زاده: در حالی که ایران همچنان درگیر پیامدهای ویرانگر جنگ تحمیلی است و سایه جنگ رمضان و پیامدهایش بر سر کشور سنگینی می‌کند، اقشار مختلف جامعه با چالش‌های بی‌سابقه‌ای روبرو شده‌اند. در این میان اهالی تئاتر، که برای فعالیت خود به فضاهای مجازی، تعامل با مخاطب و ثبات نسبی نیازمندند، بیش از هر زمان دیگری در معرض آسیب قرار گرفته‌اند و امنیت شغلی، دیگر برای آنان رویایی دور است. بیکاری ناگهانی، تعطیلی سالن‌های نمایش و اختلال در چرخه اقتصاد هنر، نه تنها فرصت‌ کار و ارتزاق را از آنان سلب کرده، بلکه معیشت‌شان را نیز به شدت تحت تأثیر قرار داده است، امروز با تداوم شرایط جنگ تحمیلی که موجب اختلال در تمامی زنجیره‌های مرتبط با فعالیت‌های هنری شده است، زندگی هزاران هنرمند در هاله‌ای از ابهام فرو رفته است. هنرمندان تئاتر، که همواره در آثارشان به دنبال تزریق پیام‌های اخلاقی، اجتماعی و فرهنگی به جامعه بوده‌اند و زندگی خود را وقف خلق و اجرا کرده‌اند، امروز بیش از هر زمان دیگری با چالش بیکاری و فقدان حمایت مسئولان روبرو هستند.

زخم بیکاری بر پیکر هنرمندان

محمد برومند، نویسنده، کارگردان و منتقد تئاتر و تلویزیون در گفتگو با خبرنگار مهر در خصوص زخم بیکاری بر پیکر هنرمندان اظهار کرد: اهالی فرهنگ و هنر امنیت شغلی می‌خواهند، منظور از امنیت این است که اگر حوادثی نظیر سیل، زلزله، کرونا و جنگ اتفاق افتاد، هنرمندانِ تئاتر یک امنیت مالی حداقلی داشته باشند. بیش از ۴ دهه است که هیچ کس هنرمندان تئاتر را نمی‌بیند و کسی تلاش نکرده تا این امنیت شغلی را برای اصحاب فرهنگ و هنر فراهم کند.

مسئول گروه تئاتر «سیمرغ آتشین پر» بیان کرد: من بهانه‌های مدیران کشور در این خصوص را نمی‌پذیرم، آنان خودشان استخدام هستند و نمی‌توانند ما را درک کنند، هنرمندان شغل‌شان نوشتن، بازی‌کردن و خلق اثر هنری است، متاسفانه کارمندان ارشاد و حوزه هنری چون خودشان کارمند هستند نمی‌توانند از هم‌صنفان خود دفاع کنند، نیم قرن است که این مشکل اهالی هنر و تئاتر حل نشده است.

وی اظهار کرد: خیلی از هنرمندان ما در فقر و نداری می میرند صندوق اعتباری هنر هم هیچ‌کاری نمی‎کند و تاکنون هیچ خدماتی به هنرمندان نداده است.

تاثیر فیلترینگ بر اقتصاد هنر!

برومند ادامه داد: سال گذشته هنرمندان ما با شرایطی روبه رو شدند که بانی آن دولت است، شاید مقصر مستقیم دولت نبوده، اما دولت باید پیش‌بینی این موضوع را می‌کرد. تعطیلات دی ماه و دو جنگ تحمیلی به صورت مستقیم روی درآمد اصحاب فرهنگ و هنر تاثیر منفی گذاشت، بخش اعظم مخاطبان تئاتر یا هنرمندانِ هنرهای تجسمی، از طریق فضای‌مجازی تامین می‌شود. زمانی‌که فضای مجازی فیلتر می‌شود ضربه بزرگی به اقتصاد هنر وارد می‌شود.

نویسنده، کارگردان و منتقد تئاتر و تلویزیون با اشاره تصمیماتِ سلیقه‌ای مدیران گفت: در تهران به مناسبت هر ایام عزاداری، تئاتر یک روز تعطیل می‌شود، اما همان مناسبت در مشهد تئاتر را سه روز تعطیلی می‌کند. این تصمیم اشتباهی است و این تصمیم اشتباه، به هنرمند تحمیل می‌شود، اما مدیران این تصمیم اشتباهِ تحمیلی را برای هنرمندان جبران نمی‌کنند. چرا باید سالن‌های سینما نسبت به تئاتر تعطیلی کمتری داشته باشند؟

وی گفت: دو هفته است که سالن های تئاتر تهران باز شده است، اما در مشهد خبری نیست. تصمیم‌های مدیران سلیقه ای است، نه کارشناسی! اگر علت تعطیلی سالن‌های تئاتر جنگ است، تهران به مراتب بیشتر از مشهد آسیب دید.

برومند گفت: علت این مشکلات این است که مدیران و مسئولانِ فرهنگی مشهد هیچ ارتباط و گفت و گویی با اهالی فرهنگ و هنر ندارند، صدای آن‌ها را نمی‌شنوند. آن‌ها مشکلات ما را درک نمی کنند، آمار و اطلاعات غلطی به آنان داده می‌شود.

نویسنده، کارگردان و منتقد تئاتر و تلویزیون با تاکید بر اینکه صندوق اعتباری هنر فرقی بین هنرمندی که در سازمانی استخدام است یا استخدام نیست، قائل نمی شود، اظهار کرد: باید یک تفکیکی بین هنرمندانی که تنها درآمدشان از طریق هنر است و هنرمندانی که هنر، شغل دوم‌شان است، وجود داشته باشد، باز در میان این‌ها باید آن کسی که روی هنر سرمایه گذاری کرده مثلا سرمایه‌اش را روی تماشاخانه‌ یا گالری عکس و نقاشی و.. گذاشته باید در اولویت قرار بگیرد.

امنیت شغلی هنرمندان نیازمند بازنگری جدی است

حمیدرضا سهیلی، نویسنده، کارگردان و پیشکسوت تئاتر خراسان نیز در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: جنگ، بی‌تردید یکی از تلخ‌ترین و ویرانگرترین اتفاقاتی است که می‌تواند بر یک جامعه تحمیل شود؛ رخدادی که هیچ قشری از آسیب‌های آن در امان نمی‌ماند. از کارگر و کاسب گرفته تا معلم، پزشک و هنرمند، همه به نوعی سهم خود را از این آسیب می‌برند. اما در این میان، پرسشی جدی وجود دارد چرا هنر، و به‌ویژه تئاتر، معمولاً سهم بیشتری از این آسیب‌ها نصیبش می‌شود.

نویسنده، کارگردان و پیشکسوت تئاتر خراسان افزود: به گمان من پاسخ این پرسش را باید در دو سوی ماجرا جست‌وجو کرد، یک سو متوجه نهادهای فرهنگی، مدیران هنری و متولیان امر فرهنگ است و سوی دیگر، به خود جامعه هنری بازمی‌گردد.

وی اظهار کرد: در بخش نخست، واقعیتی انکارناپذیر وجود دارد و آن اینکه مسئله معیشت هنرمند، چه در روزهای عادی و چه در روزهای بحرانی، هیچ‌گاه به‌صورت جدی و ساختارمند بر عهده هیچ نهاد مشخصی قرار نگرفته است. گویی هنرمند تا زمانی که روی صحنه است دیده می‌شود، اما به محض خاموش شدن نور صحنه، مشکلات زندگی‌اش نیز از نگاه‌ها پنهان می‌ماند. این موضوع، بی‌تردید مسئولیتی است که متوجه مدیران و سیاست‌گذاران فرهنگی کشور است و نیازمند بازنگری جدی در نگاه به امنیت شغلی و معیشتی هنرمندان است.

پراکندگی، فردگرایی و نبود تشکل‌های قدرتمند صنفی!

سهیلی با بیان اینکه خود هنرمندان نیز در این مشکل بی‌تقصیر نیستند، ادامه داد: تا زمانی که میان اهالی هنر، به‌ویژه خانواده تئاتر، اتحاد، همدلی و مطالبه‌گری جمعی شکل نگیرد، عبور از چنین بحران‌هایی دشوار خواهد بود. واقعیت این است که پراکندگی، فردگرایی و نبود تشکل‌های قدرتمند صنفی، هنرمندان را در بزنگاه‌های حساس آسیب‌پذیرتر می‌کند.

این نویسنده جامعه هنری را از نظر معیشتی به سه دسته تقسیم کرده و گفت: گروهی در کنار هنر، شغل دیگری دارند و زندگی‌شان صرفاً وابسته به صحنه نیست. گروهی که کارمند هستند و از درآمد ثابت برخوردارند. و گروه سوم، که شاید آسیب‌پذیرترین بخش جامعه تئاتر باشند، هنرمندانی هستند که تنها منبع درآمدشان هنر و اجرای نمایش است. طبیعی است که در شرایط بحران، اولین و سنگین‌ترین ضربه متوجه همین گروه می‌شود.

کوتاه‌تر از دیوار تئاتر، دیواری نیست!

وی افزود: متأسفانه تئاتر همیشه نخستین هنری است که در روزهای بحران چراغش خاموش می‌شود؛ انگار کوتاه‌تر از دیوار تئاتر، دیواری پیدا نمی‌شود. گویی هر اتفاقی که در جامعه رخ می‌دهد، ساده‌ترین تصمیم، تعطیل کردن فعالیت‌های هنری است؛ و دردناک‌تر اینکه گاهی برای بازگشت دوباره آن نیز عجله‌ای دیده نمی‌شود. در حالی که اگر منصفانه نگاه کنیم، در روزهای سخت، یکی از نخستین چیزهایی که می‌تواند به بازسازی روحیه جامعه کمک کند، هنر است. حالا هم چند ماهی است که اجرای نمایش عملاً متوقف شده و این تعطیلی مستقیم بر معیشت بسیاری از هنرمندان اثر گذاشته است.

سهیلی گفت: به اعتقاد من، نخستین و فوری‌ترین اقدام، بازگشایی سالن‌های تئاتر، ایجاد امنیت روانی و اقتصادی برای گروه‌های نمایشی، و ترغیب هنرمندان به بازگشت دوباره به صحنه است. چون تا چراغ صحنه روشن نشود، چراغ بسیاری از خانه‌های اهل تئاتر هم روشن نخواهد شد.

شش ماه تعطیلی!

عباس جانفدا، نویسنده و کارگردان خراسانی هم در گفتگو با خبرنگار مهر در خصوص وضعیت اقتصادی و معیشتی اهالی تئاتر اظهار کرد: هنرمندان تمام رشته‌ها به جز سینما، همواره در ایام جنگ، کرونا و بحران‌ها بیشتر از تمام جامعه آسیب‌پذیر هستند، چون با هر بحرانی در جامعه اول از همه سالن‌های تئاترتعطیل می‌شود درحالی که سایر مشاغل مشغول فعالیت هستند.

نویسنده و کارگردان خراسانی افزود: جدا از لطمات اقتصادی، آسیب‌های روحی که متوجه این قشر هست خیلی بیشتر از سایر آحاد جامعه‌است چون هنرمند با روح، احساس و عواطفش زیست می‌کند، جدای از این‌ها خانواده هنرمندان تئاتر هم در این بحران‌ها آسیب جدی می‌بینند چون هنرمند تئاتر نه بیمه‌ بیکاری دارد، نه امنیت شغلی و الان که حدود ۶ماه از تعطیلی تئاتر می‌گذرد (از اوخر آذرماه تا امروز) هیچ مقام مسئولی حاضر به پیگیری این وضعیت نیست!

وی گفت: الان متاسفانه وضعیت هنرمندان فراتر از بحران است و اهالی تئاتر با مشکلات ریز و درشت زیادی درگیر هستند که باید فوری حل بشوند در غیر این صورت دامنه‌ این بحران، فراتر از حد تصور خواهد بود.

هیچ اراده‌ای برای حل مشکلات اهالی تئاتر از سوی وزارت ارشاد نیست!

جانفدا ادامه داد: متاسفانه وزارت ارشاد عاری از نیروهای میدانی خلاق و چابک است، سایر صنوف، مدیران قوی در نهادهای بالادستی دارند که پیگیر حل مشکلات آن‌هاست اما در وزارت ارشاد چنین اتفاقی نمی‌افتد، وام‌های بلاعوض، تخفیف و بخشودگی حق بیمه هنرمندان، بسته‌های حمایتی، عقد قرارداد با فروشگاه‌های زنجیره‌ای، جلسه با جامعه‌ خیرین کشور برای جذب حمایت‌های مالی و کلی اتفاق دیگر قابل اجراست به شرطی که اراده‌ای برای حل مشکلات وجود داشته باشد.

تئاتر طفل سر راهی است!

این نویسنده و کارگردان نام‌آشنا بیان کرد: به نظر من در سیاست‌های کلان، هنر هیچ جایگاهی ندارد و بین انواع هنرها، تئاتر طفل سر راهی شده که هیچ‌کس حاضر نیست مسئولیتش را قبول کند.

وی با گلایه از اینکه نهادهای زیادی در مسائل اجرایی تئاتر دخالت می‌کنند، ابراز کرد: ارشاد، حوزه هنری، شهرداری، آستان قدس و.. همیشه در مورد تئاتر نظر می‌دهند ولی به محض بروز بحران همه خودشان را کنار می‌کشند. حل این مسائل، همت ملی می‌خواهد، تلاش شبانه‌روزی می‌طلبد.

جانفدا گفت: تا امروز هنرمندان تئاتر با عشق و غیرت و با هزینه شخصی این چراغ را روشن نگه داشتند اما با شرایط فعلی به نظر من باید به فکر مراسم ختم برای فراموشی همیشگی تئاتر باشیم چون من اراده‌ای برای حل این مشکل در مسئولان نمی‌بینم و هنرمندان هم خسته‌تر و ناامیدتر از آنی هستند که نایی برای ادامه‌دادن این وضعیت داشته باشند به جز معدودی که وصل به جریان‌های دولتی یا حمایت‌های خاص هستند عمده‌ هنرمندان ما به وضعیتی رسیدند که فقط به نجات زندگی خودشان فکر می‌کنند و با این وضعیت تورم که ذهن هنرمند درگیر معیشت و خانواده‌اش است، نمی‌شود هم‌زمان به خلق آثار باکیفیت هم فکر کند.

روشن است که تداوم درگیری‌های نظامی ضربات مهلکی بر پیکر جامعه تئاتر ایران وارد کرده است. بیکاری گسترده، تعطیلی سالن‌ها و فقدان امنیت شغلی، تنها بخشی از چالش‌های عمیقی است که هنرمندان این عرصه با آن دست و پنجه نرم می‌کنند. صداهای شنیده شده از هنرمندان، فریادی است از سر استیصال و درخواستی برای توجه مسئولان؛ توجهی که نباید با سکوت و بی‌تفاوتی پاسخ داده شود. لازم است تا مدیران فرهنگی و سیاست‌گذاران، با درک واقعی از وضعیت هنرمندان، سازوکارهایی عملی و پایدار برای تأمین امنیت شغلی و معیشتی آنان، به ویژه در شرایط بحران، طراحی و اجرا کنند. بی‌توجهی به این مسئله نه تنها به هنر تئاتر، بلکه به روح و روان جامعه آسیب می‌زند و مهاجرت نخبگان فرهنگی را تسریع می‌بخشد.