تأملی بر تاب‌آوری دانشگاه آزاد در میانه تحولات اخیر کشور

یادداشت مهمان – فرزاد جهان بین، معاون فرهنگی و دانشجویی دانشگاه آزاد اسلامی؛ چهل و سومین سالگرد تأسیس دانشگاه آزاد اسلامی سال گذشته در خردادماه، باشکوه و با حضور دکتر محمدمهدی طهرانچی برگزار شد؛ شخصیتی که امروز از او با عنوان شهید دکتر محمدمهدی طهرانچی یاد می‌ کنیم. اکنون نیز در آستانه چهل و چهارمین سالگرد تأسیس این نهاد علمی قرار داریم. در آن مقطع، شاید کمتر کسی تصور می‌کرد که کشور ظرف کمتر از یک سال، با دو جنگ تحمیلی و یک شبه‌کودتا مواجه شود؛ مجموعه‌ای از تحولات بسیار سنگین امنیتی، نظامی و اجتماعی که به‌طور طبیعی می‌تواند بسیاری از نهادهای بزرگ را دچار اختلال، فشار مدیریتی و کندی در روندهای جاری کند.

دانشگاه؛ نهادی در متن جامعه

دانشگاه آزاد اسلامی صرفاً یک ساختار اداری یا آموزشی نیست؛ بلکه بخشی از سرمایه اجتماعی کشور است. از این منظر، موضوعاتی چون آرامش، امید، انسجام و تداوم فعالیت در آن، صرفاً یک مسئله اجرایی یا اداری نیست، بلکه واجد ابعاد فرهنگی و اجتماعی است. این دانشگاه با شبکه‌ای گسترده از واحدهای دانشگاهی، استادان، کارکنان و دانشجویان در سراسر کشور، هم از تحولات محیطی اثر می‌پذیرد و هم بر آن اثر می‌گذارد. به همین دلیل، هرگونه التهاب در سطح ملی، به‌سرعت در فضای دانشگاهی نیز بازتاب پیدا می‌کند.

ثبات در میانه تلاطم

با این حال، آنچه از خردادماه سال گذشته (جنگ ۱۲ روزه) تاکنون در دانشگاه آزاد اسلامی قابل مشاهده است، استمرار فعالیت‌ها و حفظ ثبات در شرایطی غیرعادی بوده است. در دریایی متلاطم با امواج سنگین نظامی، سیاسی، امنیتی، اجتماعی و رسانه‌ای و اقتصادی، فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی، فناوری و فرهنگی دانشگاه بدون توقف ادامه یافته است. کلاس‌ها، برنامه‌های علمی، نشست‌های فرهنگی و روندهای اجرایی دانشگاه، علی‌رغم فضای عمومی کشور، از مسیر عادی خود خارج نشده و ساختار دانشگاه توانسته است سطح قابل قبولی از آرامش و پایداری را حفظ کند. این وضعیت صرفاً به معنای ادامه امور اداری و جاری نیست. در شرایطی که بحران‌های پی‌درپی معمولاً موجب فرسایش سازمانی، کاهش هماهنگی و افزایش فشار بر بدنه اجرایی می‌شود، حفظ انسجام در مجموعه‌ای با این ابعاد، نیازمند همراهی همه ارکان دانشگاه از مدیران واحدها تا اعضای هیئت علمی، کارکنان و دانشجویان است.

عبور از بحران همراه با اصلاح

نکته مهم دیگر آن است که دانشگاه صرفاً به مدیریت وضعیت موجود اکتفا نکرده است. در همین دوره، برخی اقدامات اصلاحی برای رفع ضعف‌های انباشته در حوزه‌های مختلف آغاز شد و هم‌زمان، برنامه‌های توسعه‌ای نیز در دستور کار قرار گرفت. در مجموعه‌ای به گستردگی دانشگاه آزاد اسلامی، وجود مسائل و کاستی‌های ساختاری امری طبیعی است؛ اما اهمیت اصلی در آن است که شرایط دشوار، به توقف فرآیند اصلاح و تحول منجر نشود. استمرار برنامه‌های توسعه‌ای در کنار مدیریت شرایط موجود، از این منظر قابل توجه است.

عقلانیت مدیریتی و حفظ انسجام

در این میان، نقش مدیریت عالی دانشگاه برجسته است. آنچه در این دوره بیش از هر چیز دیده می‌شود، تمرکز بر حفظ انسجام درونی دانشگاه، تقویت همدلی، مدیریت مشارکتی و تلاش برای حفظ تعامل سازنده با محیط پیرامونی، در کنار صیانت از استقلال دانشگاه است. دکتر بیژن رنجبر در این دوره تلاش کرده است با پرهیز از هیجان، دانشگاه را بر مدار مأموریت‌های اصلی آن نگه دارد؛ رویکردی که در نهادهای علمی، به‌ویژه در شرایط غیرعادی، اهمیت دوچندان پیدا می‌کند.

واقعیت آن است که اداره مجموعه‌ای با ابعاد دانشگاه آزاد اسلامی حتی در شرایط عادی نیز پیچیده و چندلایه است؛ چه رسد به دوره‌ای که کشور با فشارهای هم‌زمان خارجی، جنگ روانی و نااطمینانی اجتماعی مواجه باشد. در چنین فضایی، شاید بتوان مهم‌ترین ویژگی عملکرد دانشگاه آزاد اسلامی در ماه‌های اخیر را تلاش برای حفظ تعادل در شرایط نامتعادل و حرکت رو به جلو دانست؛ نه توقف و انفعال، و نه غلبه هیجان بر عقلانیت مدیریتی.

در همین چارچوب، و از منظر مأموریت‌های فرهنگی و اجتماعی دانشگاه، نگارنده، وظیفه خود می‌داند این تجربه را، نه صرفاً به مثابه گزارش یک وضعیت اداری، بلکه به عنوان یک تجربه نهادی در فهم نسبت فرهنگ، امید و پایداری اجتماعی، هرچند به اختصار، تبیین نماید. یاد و نام امام شهیدمان و تمامی شهدای والامقام بالاخص شهید دکتر محمدمهدی طهرانچی را که در آستانه سالگرد شهادتشان هستیم گرامی می دارم.