مدارهای فضایی و سفره‌های زمینی

دیروز در حالی روز ملی فناوری فضایی را گرامی داشتیم که صنعت فضایی ایران پس از دو دهه فراز و نشیب، در آغاز مسیری تاریخی ایستاده است. جمهوری اسلامی ایران با عبور از مرحله «اثبات فناوری» و دستیابی به چرخه کامل پرتاب، اکنون مدعی ورود به فاز «بهره ‌برداری صنعتی» و راه اندازی پروژه های پیشگامانه است. اما امروز سوالی بنیادین هنوز بی پاسخ است: چرا غرش موشکهایی که بسیاری از آنها در بهمن ماه مرزهای فضا را درنوردیدند، منجر به حرکت بهمن ‌های ثروت در اقتصاد ملی نشده است؟ در این نوشتار به برخی از چالشهای صنعت فضایی پرداخته خواهد شد.

 ​۱. تبارشناسی فنی؛ از نبوغ فنی تا تعدد متولی

روند فضایی ایران با تکیه بر استراتژی «توسعه تدریجی» و سرریز دانش موشکی آغاز شد. استفاده از پلتفرم‌های سوخت مایع در خانواده سفیر و سپس سیمرغ، نشان‌دهنده تلاش قابل توجه برای ارسال ماهوارهها به مدار با ارتفاع پائین (LEO) بود که این هدف با موفقیت قابل ستایشی همراه بوده است. از جمله چالشهای پیش روی سازمان فضایی ایران در طول دو دهه اخیر، میتوان به «تعدد متولی» اشاره کرد که این تداخل وظایف میان پژوهشگاه فضایی و نهادهای نظامی، باعث شده که به جای داشتن یک خانواده از موشک استاندارد، با تنوعی از محصولات مواجه باشیم. این مساله صرفه اقتصادی را کمتر و هزینه‌های نگهداری پایگاه‌های پرتاب را بالا میبرد.

 ​۲. منظومه شهید سلیمانی؛ درگاه مدرنیته یا حصار دیجیتال؟ 

​پروژه «منظومه شهید سلیمانی» با هدف استقرار بیش از 20 ماهواره برای خدمات اینترنت اشیا (IoT)، از منظر فنی چالشبرانگیزترین و بلند پروازانهترین پروژه فضایی جمهوری اسلامی در دهه جاری است. اگر ایران بتواند به چنین تکنولوژی دست پیدا کند جایگاه خود را در بین کشورهای صاحب این صنعت تثبیت خواهد کرد. ولی این گام بلند با مسائل زیادی روبهروست. از جمله ​چالشهای مهندسی این ابرپروژه میتوان به مواردی همچون طول عمر ماهوارهها و تواناییی بقا در مدار اشاره نمود. آیا زیرساخت‌های فعلی توانایی تولید انبوه ماهواره‌هایی با طول عمر بیش از ۵ سال را دارند؟ ​البته نمیتوان منکر شد که این پروژه، واکنشی حاکمیتی به پدیده ماهواره‌های منظومه‌ای غربی است.

 ​۳. سناریوی گمشده: چرا فضا نان‌آور نشد؟ ​

علیرغم تمامی پیشرفتها، متاسفانه هنوز این تکنولوژی پیشرفته به یک صنعت تجاری تبدیل نشده است. دلیل اصلی عدم تاثیر مثبت این فناوری بر GDP، فقدان «چرخه بازگشت سرمایه» است. از منظر مدل‌های اقتصادی، فضا یک سرمایه‌گذاری با نرخ بازگشت بالاست. ​به عنوان مثال یکی از بخشهای مهم تجاری‌سازی صنعت فضایی، کشاورزی میباشد. مدت زیادی است که ایران با بحران شدید آب روبروست. به عنوان نمونه اگر داده‌های ماهواره‌های سنجش از دور در یک پلتفرم تجاری به استارت‌آپ‌ها فروخته می‌شد، این امکان وجود داشت که با تحلیل طیفی خاک، بازدهی گندم افزایش و مصرف آب کاهش یابد. اما متاسفانه این داده‌ها پشت دیوارهای امنیتی محبوس مانده‌اند. ​فقدان یک «بازارگاه داده» (Data Marketplace) و رویکرد امنیتی، باعث شده تا بخش خصوصی راهی به این عرصه نداشته باشد. کشاورزی ایران با روشهای سنتی در خطر است، در حالی که ماهواره‌اش بالای سر او می‌چرخد.

​۴. ماهواره زیر سایه موشک 

​در جغرافیای سیاسی ملتهب امروز، آزمایش‌های فضایی ایران به طور مستقیم با چالشهای نظامی گره خورده‌اند. از نگاه فنی، تفاوت میان یک ماهواره‌بر سوخت جامد (مانند قائم ۱۰۰) با یک موشک بالستیک قاره‌پیما (ICBM) بسیار باریک است. انجام آزمایش‌های موشکی، در کنار شرایط دیپلماتیک موجود، بهانه‌ای برای تشدید فشارهای غربی را فراهم می‌کند و این موضوع ریسک‌های بین‌المللی را افزایش میدهد. با بهبود شرایط سیاسی، موانع موجود بر سر این گلوگاه نیز کم خواهد شد.

سخن پایانی:

روز ملی فناوری فضایی نباید صرفاً روزی برای تماشای دودِ سفید پرتاب ماهواره در کویر باشد. فضا باید نانی بر سفره اقتصادی ایران امروز بیاورد. اگر این صنعت نتواند از یک «موضوع امنیتی» به یک «فرصت تجاری» تبدیل شود، در نهایت زیر بار هزینه‌های سنگین خود کمر خم خواهد کرد و به یک خاطره گران‌قیمت در تاریخ مهندسی کشور تبدیل خواهد شد. امید است با بهرهگیری بهتر و رفع چالشهای مدیریتی از این تکنولوژی، رشد و اعتلای هرچه بیشتر کشور عزیزمان ایران را شاهد باشیم.

کارشناس ارشد هوا فضا

212