خیام یکی از بزرگ‌ترین سرمایه‌های فکری فرهنگ ایران است

عباس ساعی در گفتگو با خبرنگار مهر با تأکید بر جایگاه کم‌نظیر حکیم عمر خیام در فرهنگ ایرانی اظهار کرد: خیام اندیشه‌های عمیق فلسفی خود را به زبان هنر، احساس و عاطفه ترجمه کرده است؛ ویژگی‌ای که او را در میان شاعران فارسی‌زبان به شخصیتی منحصربه‌فرد تبدیل کرده است.

شاعر و منتقد ادبی درباره جایگاه حکیم عمر خیام در ادبیات و فرهنگ ایران بیان کرد: خیام یکی از سرمایه‌های بزرگ فکری فرهنگ ماست. او اندیشه و فکر خود را به زبان هنر ترجمه کرده و آن را با زبان احساس و عاطفه بیان کرده است. همین ویژگی سبب شده تا خیام در میان شاعران فارسی‌زبان جایگاهی ممتاز پیدا کند.

وی افزود: شاید بسیاری از سخنانی که خیام در رباعیات پرمغز خود مطرح کرده، پیش از او نیز توسط دیگران بیان شده باشد، اما تفاوت خیام در این است که این اندیشه‌ها را بر بال عاطفه و احساس نشانده و آن‌ها را به سوی ذوق و احساس مخاطب به پرواز درآورده است. به همین دلیل خیام در میان شاعران فارسی‌زبان بسیار مشهور و مطرح شده است.

ساعی درباره نسبت خیام با تصوف نیز گفت: تاکنون نشنیده‌ام کسی خیام را به عنوان شاعری صوفی معرفی کند. برعکس، خیام فیلسوفی بزرگ و شکاک است. تردیدهایی که او در برخی اصول به ظاهر بدیهی مطرح می‌کند، او را از نظر طرح پرسش‌های بنیادین در کنار حافظ، غزل‌سرای بزرگ ایران، قرار می‌دهد.

شاعر و مناقد ادبی ادامه داد: در ادب فارسی، جز حافظ کسی را نمی‌توان همتای خیام در ایجاد چنین تردیدهایی در ذهن مخاطب دانست. پرسش‌هایی که خیام مطرح می‌کند، در واقع پرسش‌های بنیادین همه ماست، اما بسیاری از ما زبان بیان آن‌ها را نداریم. شهرت رباعیات خیام تا حد زیادی به این دلیل است که مخاطبان پرسش‌های خود را از زبان او می‌شنوند.

وی با اشاره به مسئله رباعیات منسوب به خیام گفت: نکته مهم این است که بسیاری از رباعی‌هایی که امروز به نام خیام شناخته می‌شوند، در واقع از او نیستند. شاعرانی که پس از خیام از سبک او خوششان آمده بود، کوشیدند مانند او شعر بگویند و به همین دلیل رباعی‌هایی سرودند که بعدها به نام خیام شهرت یافت.

به گفته ساعی، اگر با نگاه علمی و سبک‌شناسانه به مجموعه رباعیات منسوب به خیام نگاه کنیم، می‌توان بخش قابل توجهی از آن‌ها را کنار گذاشت؛ زیرا با منظومه فکری خیام سازگار نیستند. در واقع بسیاری از پژوهشگران معتقدند که خیام به سبب رباعی‌هایی که از او نیست، مورد قضاوت و حتی انتقاد قرار گرفته است.

شاعر و منتقد ادبی افزود: البته برخی پژوهشگران با نگاه علمی‌تر این موضوع را بررسی کرده‌اند و گفته‌اند حتی اگر رباعی‌ای منسوب به خیام باشد و قطعاً از او نباشد، باز هم می‌توان اندیشه‌ای را که در آن بیان شده مورد بررسی و قضاوت قرار داد. با این حال نباید فراموش کرد که بسیاری از رباعیات مشهور به نام خیام اساساً با منظومه فکری او بیگانه‌اند.

وی درباره ویژگی‌های سبکی خیام نیز گفت: سبک خیام لزوماً ساده نیست، بلکه بسیار دلنشین است. او به سراغ مسائل به ظاهر بدیهی می‌رود و در باورهایی که عموم مردم آن‌ها را پذیرفته‌اند، تردید ایجاد می‌کند. این شیوه رویارویی خیام با باورهای زمانه خود است.

ساعی ادامه داد: رباعی‌های اصیل خیام از ظرافت و هنرمندی ویژه‌ای برخوردارند. نحوه ورود او به بحث و امتداد دادن اندیشه‌ها بسیار دقیق و هنرمندانه است. گاه در این رباعیات نوعی شیطنت بیانی یا حتی مغالطه‌های ظریف دیده می‌شود، اما در نهایت همه آن‌ها از یک جان‌مایه فکری عمیق برخوردارند. در حالی که بسیاری از رباعیات منسوب به خیام صرفاً تقلیدی از سبک او هستند و درد فلسفی عمیق خیام را درک نکرده‌اند.

شاعر و منتقد ادبی تأکید کرد: خیام دردمندترین شاعر زبان فارسی است. او از منظر اندیشه بر بام فرهنگ و تفکر ما ایستاده و جایگاه بسیار بلندی در سنت فکری ایران دارد.

وی درباره ارتباط خیام با موسیقی گفت: شخصاً در این زمینه پژوهش ویژه‌ای انجام نداده‌ام، اما می‌دانیم که دانشمندان آن دوره معمولاً در علوم مختلف تبحر داشتند. حکیمانی مانند خیام غالباً با دانش‌هایی چون موسیقی نیز آشنا بودند، هرچند نمی‌توان با قطعیت درباره نقش خاص او در این حوزه سخن گفت.

ساعی با اشاره به دستاوردهای علمی خیام افزود: خیام هنوز تا حد زیادی چهره‌ای ناشناخته است و بسیاری از ابعاد علمی او برای ما کشف نشده است. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای او تنظیم تقویم جلالی است؛ تقویمی که مبنای گاه‌شماری امروز ما نیز به شمار می‌آید.